Khi bán đồ kiểu xưa cho du khách nước ngoài, người bán nên đưa hoá đơn hoặc giấy bán hàng ghi đúng bản chất món đồ bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh: đồ mỹ nghệ làm mới, đồ phỏng cổ, hay đồ cũ không phải cổ vật kèm căn cứ; còn món có khả năng là cổ vật thì không nên bán cho người định mang ra nước ngoài khi chưa có giấy phép. Một tờ giấy đúng giúp khách qua cửa khẩu nhẹ nhàng; một lời quảng cáo sai trên giấy có thể khiến món đồ bị giữ lại.
Ở các phố cổ, khu du lịch, chợ đồ cũ ở Hà Nội, Huế, Hội An, Thành phố Hồ Chí Minh, cảnh du khách nước ngoài chọn mua bình gốm men lam, tượng đồng nhỏ, hộp sơn mài kiểu cũ là chuyện hằng ngày. Bài này viết cho người bán hàng, hướng dẫn viên du lịch và cả những người Việt hay dẫn bạn bè nước ngoài đi mua sắm: hiểu vì sao giấy tờ quan trọng, ghi thế nào cho đúng, và nói gì với khách để họ không gặp rắc rối.
Chuyện thường xảy ra ở quầy soi chiếu
Ví dụ giả định: một du khách mua chiếc bình gốm vẽ lam ở một cửa hàng trong phố cổ. Người bán kể đó là đồ "thời Lê", khách thích câu chuyện nên mua. Đến sân bay, máy soi phát hiện chiếc bình, cán bộ hỏi giấy tờ, khách chỉ có tờ biên nhận viết tay ghi "bình cổ thời Lê". Chiếc bình bị tạm giữ chờ kiểm tra, khách phải lên máy bay mà không có nó. Vài tuần sau, kết quả cho thấy đây là đồ phỏng cổ làm vài năm trước. Không ai vi phạm gì nghiêm trọng, nhưng khách mất món quà, cửa hàng mất một người có thể đã quay lại và giới thiệu thêm bạn bè.
Tình huống này cho thấy hai vấn đề cùng lúc. Thứ nhất, câu chuyện bán hàng phóng đại vừa sai sự thật vừa tạo ra rắc rối cho chính khách. Thứ hai, tờ giấy mà người bán đưa lại chính là thứ khiến món đồ bị nghi ngờ. Nếu tờ biên nhận ghi "bình gốm men lam làm theo kiểu xưa, hàng mỹ nghệ", rất có thể khách đã đi qua sau vài câu hỏi.
Du khách không biết luật di sản Việt Nam, cũng không biết cách phân biệt đồ phỏng cổ với cổ vật. Họ tin vào người bán. Vì vậy trách nhiệm cung cấp thông tin đúng nằm chủ yếu ở phía cửa hàng, và một cửa hàng làm tốt việc này sẽ có lợi thế lâu dài về uy tín.
Ghi gì trên giấy bán hàng cho từng loại đồ
Bảng dưới đây gợi ý cách ghi. Nên ghi song ngữ, ngắn, rõ, có tên và địa chỉ cửa hàng, ngày bán, chữ ký.
| Loại đồ | Nên ghi | Không nên ghi |
|---|---|---|
| Đồ mỹ nghệ làm mới | Hàng mỹ nghệ làm mới, tên làng nghề hoặc xưởng nếu biết | "Đồ cổ", "antique", tên triều đại |
| Đồ phỏng cổ làm cũ | Đồ phỏng cổ, làm theo kiểu thời nào, năm sản xuất ước tính | "Đồ thật thời ...", "hàng hiếm" |
| Đồ cũ dưới trăm năm, không có giá trị di sản | Đồ cũ, khoảng thời gian ước tính, căn cứ nếu có như kết luận giám định | Thổi niên đại lên để tăng giá |
| Món có khả năng là cổ vật | Không bán cho người định mang ra nước ngoài khi chưa có giấy phép | Bất kỳ giấy tờ nào ngụ ý "mang đi thoải mái" |
Nguyên tắc chung rất đơn giản: giấy ghi đúng như món đồ thật sự là. Ghi đúng không làm giảm sức hấp dẫn của một món đồ mỹ nghệ đẹp; nó chỉ làm mất đi những câu chuyện không có thật.
Món có khả năng là cổ vật: người bán nên dừng ở đâu
Cửa hàng đồ xưa đôi khi có trong tay những món thật sự cũ, có thể là cổ vật. Việc mua bán cổ vật giữa các cá nhân trong nước có những điều kiện riêng theo luật di sản. Nhưng khi người mua là du khách sẽ rời Việt Nam trong vài ngày tới, câu hỏi đặt ra khác hẳn: món đồ đó sẽ đi đâu? Nếu khách mang nó ra sân bay mà không có giấy phép, khả năng cao món đồ bị giữ, và câu hỏi tiếp theo của cơ quan chức năng sẽ là món đồ này mua ở đâu.
Người bán có trách nhiệm nên nói thẳng với khách rằng món này có thể là cổ vật, không mang ra nước ngoài được nếu không có giấy phép, và giấy phép không phải thứ cửa hàng có thể lo trong vài ngày. Nếu khách vẫn muốn mua, đó phải là quyết định có hiểu biết, chẳng hạn khách có người thân ở Việt Nam giữ hộ và sẵn sàng làm thủ tục đúng luật. Bán cho xong rồi để khách tự xoay xở ở sân bay không phải là cách làm ăn lâu dài.
Với món chưa rõ, cửa hàng có thể đưa đi giám định trước khi trưng bán. Một văn bản kết luận "không phải cổ vật" vừa giúp khách yên tâm, vừa là giấy tờ đi kèm món đồ khi qua cửa khẩu. Chi phí giám định có thể được tính vào giá bán một cách minh bạch.
Hướng dẫn viên du lịch nên nói gì với khách
Nói trước khi khách mua, không phải sau. Nhiều hướng dẫn viên chỉ nhắc chuyện hải quan khi đã ở sân bay. Một câu ngắn lúc đoàn bước vào khu mua sắm đồ xưa có tác dụng hơn nhiều: "Nếu mua đồ kiểu cổ, hãy xin hoá đơn ghi rõ là hàng mỹ nghệ".
Giải thích vì sao. Du khách dễ hợp tác hơn khi hiểu lý do: Việt Nam, như nhiều nước, kiểm soát việc mang hiện vật văn hoá ra khỏi đất nước. Đồ mới làm thì không sao, miễn có giấy chứng minh.
Không chen vào câu chuyện của người bán. Hướng dẫn viên không nên khẳng định niên đại thay người bán hay xác nhận "đồ này thật đấy". Lời của hướng dẫn viên được khách tin rất nhiều, và một lời xác nhận sai có thể kéo hướng dẫn viên vào rắc rối.
Nhắc giữ giấy tờ trong hành lý xách tay. Hoá đơn để trong vali ký gửi thì không xuất trình được khi bị hỏi ở khu soi hành lý xách tay. Nên để giấy tờ cùng chỗ với món đồ hoặc trong túi cá nhân.
Biết nơi hỏi khi có vấn đề. Nếu khách bị giữ đồ, hướng dẫn viên có thể giúp phiên dịch, giải thích quy trình, nhắc khách đọc kỹ biên bản và ghi lại đầu mối liên hệ, thay vì để khách một mình xoay xở.
Bán qua mạng cho khách ở nước ngoài
Nhiều cửa hàng đồ xưa giờ bán cả qua mạng xã hội, sàn thương mại quốc tế, rồi gửi hàng ra nước ngoài bằng bưu chính hoặc chuyển phát. Lúc này người bán là người trực tiếp đưa món đồ ra khỏi Việt Nam, nên trách nhiệm còn rõ hơn so với bán cho khách cầm đi. Tờ khai gửi hàng, mô tả hàng hoá, hoá đơn đi kèm đều do người bán lập.
Mô tả trên trang rao bán và mô tả trên tờ khai gửi hàng phải thống nhất. Một món rao là "antique Vietnamese ceramic, 18th century" mà khai gửi đi là "đồ trang trí" là mâu thuẫn rõ ràng, và nếu kiện hàng bị kiểm tra, mâu thuẫn đó sẽ là vấn đề. Cách đúng là mô tả trung thực cả hai nơi: hàng mỹ nghệ thì ghi hàng mỹ nghệ, đồ cũ đã giám định không phải cổ vật thì kèm bản sao kết luận.
Với món có khả năng là cổ vật, việc gửi ra nước ngoài theo đường bưu chính hay chuyển phát mà không có giấy phép là không được phép. Người bán nên từ chối những đơn hàng như vậy, dù giá chào hấp dẫn đến đâu.
Bộ giấy tờ tối thiểu một cửa hàng nên có sẵn
Cửa hàng chuẩn bị sẵn những thứ dưới đây thì mỗi lần bán cho khách nước ngoài chỉ mất vài phút.
- Mẫu giấy bán hàng song ngữ có tên, địa chỉ cửa hàng, chỗ ghi mô tả, loại đồ, ngày bán, chữ ký.
- Một câu tiêu chuẩn in sẵn bằng tiếng Anh giải thích món đồ là hàng mỹ nghệ hoặc đồ phỏng cổ làm mới.
- Danh thiếp cửa hàng để khách đưa khi được hỏi nguồn gốc.
- Ảnh từng món hàng lưu lại, gắn với số giấy bán hàng, để khi khách hay cơ quan chức năng liên hệ thì đối chiếu được.
- Với đồ cũ đã giám định: bản sao kết luận giám định giao kèm món đồ.
- Một tờ thông tin ngắn song ngữ nhắc khách giữ giấy tờ trong hành lý xách tay.
Những thứ này tốn rất ít công nhưng biến cửa hàng thành nơi khách nước ngoài tin cậy, được giới thiệu cho nhau. Uy tín trong nghề đồ xưa xây chậm và mất rất nhanh.
Khi khách liên hệ lại vì bị giữ đồ
Dù cửa hàng làm đúng, vẫn có lúc một vị khách gửi tin nhắn từ sân bay: món đồ vừa mua đang bị giữ để kiểm tra. Cách cửa hàng phản ứng lúc này quyết định khách nhớ về nơi đó thế nào. Việc đầu tiên là trả lời ngay, gửi lại bản sao giấy bán hàng, ảnh món đồ đã lưu, thông tin cơ sở sản xuất nếu là hàng mỹ nghệ, và bản sao kết luận giám định nếu có.
Nếu khách đã phải lên máy bay và để món đồ lại, cửa hàng có thể đề nghị hỗ trợ theo dõi việc xử lý nếu khách uỷ quyền hợp lệ cho một người ở Việt Nam, hoặc hướng dẫn khách liên hệ cơ quan đã lập biên bản. Đừng hứa "lo được" hay gợi ý cách nhận lại nhanh ngoài quy trình. Điều cửa hàng có thể hứa là cung cấp đầy đủ, trung thực thông tin về món hàng mình đã bán.
Sau mỗi lần như vậy, cửa hàng nên xem lại: giấy tờ đã ghi đủ chưa, cách mô tả có dễ gây hiểu nhầm không, món hàng có quá giống đồ thật đến mức cần kèm xác nhận giám định không. Một lần khách bị giữ đồ là một bài học rẻ hơn nhiều so với việc cửa hàng bị gọi đến làm việc vì giấy tờ sai.
Ví dụ giả định: một cửa hàng ở Huế bán đôi chân nến đồng làm cũ, giấy ghi đúng là hàng mỹ nghệ nhưng chỉ bằng tiếng Việt. Khách bị hỏi ở cửa khẩu nước đến, không giải thích được tờ giấy viết gì. Từ đó cửa hàng in thêm mẫu song ngữ, và chuyện không lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Du khách nước ngoài mua đồ gốm mỹ nghệ ở Việt Nam có mang về nước được không?
Được. Đồ mỹ nghệ làm mới không phải di vật, cổ vật nên không cần giấy phép di sản. Du khách chỉ cần giữ hoá đơn ghi rõ là hàng mỹ nghệ để xuất trình khi được hỏi, và tuân theo quy định nhập khẩu của nước mình.
Người bán có phải chịu trách nhiệm nếu khách bị giữ đồ ở sân bay không?
Tuỳ trường hợp. Nếu người bán ghi giấy tờ sai bản chất món đồ hoặc bán cổ vật cho khách mang ra nước ngoài không phép, người bán có thể bị liên đới khi cơ quan chức năng xác minh nguồn gốc. Ghi đúng sự thật là cách tự bảo vệ tốt nhất.
Ghi giấy bán hàng bằng tiếng Việt thôi có được không?
Được, nhưng nên ghi song ngữ. Tiếng Việt cho cán bộ hải quan Việt Nam đọc, tiếng Anh cho khách hiểu mình đã mua gì và cho hải quan nước đến nếu được hỏi. Nội dung hai thứ tiếng phải khớp nhau.
Hướng dẫn viên có nên giới thiệu khách tới cửa hàng đồ cổ không?
Có thể, nếu cửa hàng làm ăn minh bạch, ghi giấy tờ đúng và không bán cổ vật cho khách mang ra nước ngoài. Hướng dẫn viên nên tránh xác nhận niên đại thay người bán và nên nhắc khách xin hoá đơn trước khi trả tiền.
Đồ cũ không phải cổ vật có cần kết luận giám định khi bán cho khách nước ngoài không?
Không bắt buộc, nhưng rất nên có với món trông giống đồ xưa. Văn bản kết luận không phải cổ vật giúp khách qua cửa khẩu nhanh, tránh bị tạm giữ chờ kiểm tra, và tăng niềm tin của khách vào cửa hàng.