Khi soi chiếu hành lý phát hiện một món đồ có dấu hiệu là di vật, cổ vật mà người mang không xuất trình được giấy phép, cơ quan hải quan thường tạm giữ món đồ, lập biên bản và đề nghị cơ quan chuyên môn giám định; kết quả giám định quyết định món đồ được trả lại hay bị xử lý theo pháp luật. Người mang đồ có quyền nhận biên bản, được biết lý do tạm giữ và nên cung cấp mọi giấy tờ nguồn gốc mình có.
Bài này viết cho người đã lỡ rơi vào tình huống đó, hoặc muốn hiểu trước để khỏi rơi vào. Bài không hướng dẫn cách qua mặt kiểm tra; một món đồ là cổ vật mà không có phép thì không có cách hợp pháp nào để mang đi. Điều bài làm được là giúp bạn hiểu quy trình, biết giấy tờ nào có ích, và tránh những phản ứng khiến sự việc nặng thêm.
Vì sao một món đồ bị giữ lại
Ở cửa khẩu, cán bộ hải quan nhìn hành lý qua máy soi và khi cần thì mở ra kiểm tra trực tiếp. Họ được huấn luyện nhận ra những dấu hiệu chung của hiện vật văn hoá: đồ gốm men cũ, đồ đồng có lớp gỉ, tượng gỗ sơn son thếp vàng bong tróc, tiền xu cũ số lượng lớn, ấn triện, sắc phong, đồ trang sức kiểu xưa. Họ không phải chuyên gia giám định, và cũng không cần phải là. Nhiệm vụ của họ ở bước này là nhận ra món đồ có thể thuộc diện quản lý và không để nó đi qua khi chưa rõ.
Vì vậy, một món đồ bị giữ không có nghĩa là đã bị kết luận là cổ vật. Nó chỉ có nghĩa là có đủ dấu hiệu để cần kiểm tra thêm. Rất nhiều trường hợp kết thúc bằng kết luận món đồ là hàng mỹ nghệ, đồ phỏng cổ hoặc đồ cũ không có giá trị di sản, và được trả lại cho người mang. Hiểu điều này giúp bạn bình tĩnh: phản ứng gay gắt ở bước này không giúp gì mà còn có thể bị ghi vào biên bản.
Những trường hợp dễ bị giữ nhất thường là người mang đồ không có bất kỳ giấy tờ nào, khai báo mập mờ, hoặc để món đồ lẫn trong hành lý như cố tình giấu. Ngược lại, người chủ động khai báo, có hoá đơn hay kết luận giám định đi kèm thì thường được xử lý nhanh hơn, kể cả khi vẫn phải chờ kiểm tra.
Quy trình thường gặp sau khi bị tạm giữ
Mỗi cửa khẩu có cách tổ chức riêng và quy định có thể được điều chỉnh, nhưng trình tự nguyên lý thường như sau.
- Cán bộ hải quan thông báo lý do, đề nghị người mang xuất trình giấy tờ liên quan đến món đồ.
- Nếu không đủ cơ sở cho đi, cơ quan hải quan lập biên bản tạm giữ, mô tả món đồ, có chữ ký của người mang và cán bộ.
- Món đồ được niêm phong, bảo quản tại nơi quy định trong thời gian chờ xử lý.
- Cơ quan hải quan đề nghị cơ quan chuyên môn về văn hoá, di sản, hoặc cơ sở giám định có thẩm quyền, xem xét và cho ý kiến hay kết luận giám định.
- Căn cứ kết quả, cơ quan có thẩm quyền quyết định trả lại món đồ, hoặc xử lý theo quy định nếu món đồ là di vật, cổ vật mang ra không phép.
- Người mang được thông báo kết quả và có quyền khiếu nại theo thủ tục nếu không đồng ý.
Thời gian của cả quá trình phụ thuộc vào số lượng, độ phức tạp của hiện vật và lịch làm việc của cơ quan chuyên môn. Bạn nên hỏi rõ đầu mối liên hệ và cách theo dõi tiến độ ngay khi ký biên bản.
Đọc biên bản tạm giữ trước khi ký
Mô tả món đồ có đúng không. Biên bản nên ghi số lượng, loại, kích thước ước tính, tình trạng như sứt mẻ, rạn nứt. Nếu biên bản ghi "một bình gốm" trong khi bạn có một bình và một nắp rời, hãy đề nghị ghi đủ. Tình trạng hiện tại phải được ghi để sau này không tranh cãi về hư hại.
Lý do tạm giữ có được ghi rõ không. Bạn có quyền biết vì sao món đồ bị giữ. Lý do là nghi di vật, cổ vật không có giấy phép, hay lý do khác như chất liệu thuộc diện kiểm soát, cần được ghi rõ.
Giấy tờ bạn đã xuất trình có được ghi nhận không. Nếu bạn đã đưa hoá đơn, kết luận giám định, giấy chia thừa kế, hãy đề nghị biên bản ghi nhận đã nhận những giấy tờ nào, bản gốc hay bản sao.
Ý kiến của bạn. Thông thường biên bản có chỗ cho người liên quan ghi ý kiến. Nếu không đồng ý điểm nào, hãy ghi ngắn gọn, lịch sự, đúng sự việc. Không ghi thì sau này khó nói lại.
Bản của bạn. Xin một bản biên bản hoặc chụp ảnh biên bản đã ký, cùng ảnh món đồ trước khi niêm phong nếu được phép.
Giấy tờ nào giúp được bạn
Giấy tờ có giá trị nhất là thứ trả lời đúng câu hỏi đang đặt ra: món đồ này có phải di vật, cổ vật không, và nếu phải thì có được phép mang ra không. Với đồ mỹ nghệ, đồ phỏng cổ, đó là hoá đơn của cơ sở sản xuất ghi rõ hàng làm mới, ảnh xưởng, mô tả kỹ thuật. Với đồ cũ nhưng không phải cổ vật, đó là kết luận của cơ sở giám định đủ điều kiện xác nhận không phải cổ vật. Với cổ vật, chỉ giấy phép của cơ quan có thẩm quyền mới giải quyết được.
Những giấy tờ khác như ảnh gia đình, giấy chia thừa kế, giấy mua bán giữa cá nhân giúp chứng minh bạn sở hữu món đồ hợp pháp. Chúng quan trọng khi tính đến việc trả lại hay quyền lợi của bạn, nhưng không thay thế được giấy phép nếu món đồ là cổ vật.
Nếu giấy tờ đang ở nhà, hãy hỏi cán bộ cách bổ sung sau và thời hạn bổ sung. Đừng vội nhờ người khác chụp ảnh giấy tờ gửi qua tin nhắn rồi coi như đã nộp; hỏi rõ hình thức được chấp nhận. Và tuyệt đối không tìm cách mua, xin "giấy xác nhận" từ những nơi không có thẩm quyền để bổ sung cho kịp: giấy không hợp lệ chỉ khiến sự việc nghiêm trọng hơn.
Kết quả giám định và hướng xử lý thường gặp
Bảng dưới đây mô tả nguyên lý chung. Quyết định cụ thể thuộc về cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành.
| Kết luận về món đồ | Hướng xử lý thường gặp | Người mang nên làm gì |
|---|---|---|
| Đồ mỹ nghệ, đồ phỏng cổ, đồ cũ không có giá trị di sản | Trả lại cho người mang | Nhận lại, kiểm tình trạng so với biên bản, giữ văn bản kết luận để dùng cho lần sau |
| Di vật, cổ vật, người mang có giấy phép nhưng chưa xuất trình kịp | Xem xét khi giấy phép được xuất trình | Bổ sung giấy phép theo hướng dẫn |
| Di vật, cổ vật, không có giấy phép | Xử lý theo pháp luật, có thể bị tịch thu và xử phạt | Hợp tác, hỏi rõ quyền khiếu nại, cân nhắc nhờ luật sư |
| Chất liệu thuộc diện kiểm soát quốc tế | Xử lý theo quy định riêng về loài nguy cấp | Cung cấp giấy tờ nguồn gốc nếu có |
Dòng đầu tiên là trường hợp phổ biến, và văn bản kết luận "không phải cổ vật" khi đó là thứ rất đáng giữ: lần sau mang chính món đồ ấy đi, bạn đã có sẵn giấy tờ.
Những phản ứng làm sự việc nặng thêm
Phản ứng tệ nhất là tìm cách "lo" cho xong bằng tiền hay quà. Hành vi đó có thể biến một chuyện hành chính đơn giản thành vi phạm nghiêm trọng, và không ai lo được một kết luận giám định. Phản ứng tệ thứ hai là bỏ lại món đồ và lên máy bay cho kịp giờ mà không ký biên bản, không lấy liên hệ: sau đó bạn gần như không còn cách nào theo dõi hay đòi lại.
Một phản ứng khác cũng nên tránh là khai báo sai về nguồn gốc cho nhanh, kiểu nói món đồ mới mua ở chợ trong khi thật ra là đồ gia truyền. Lời khai sai sẽ mâu thuẫn với kết quả giám định và giấy tờ về sau, làm mất lòng tin vào toàn bộ phần trình bày của bạn.
Cách xử sự đúng là bình tĩnh, khai đúng những gì mình biết, nói rõ những gì mình không biết, cung cấp giấy tờ đang có, đọc kỹ và ký biên bản, ghi lại tên đơn vị và đầu mối liên hệ. Nếu chuyến đi không thể hoãn, hãy uỷ quyền bằng văn bản cho một người thân ở trong nước theo dõi và nhận lại món đồ thay mình, sau khi hỏi rõ hình thức uỷ quyền được chấp nhận.
Chuẩn bị từ nhà để khỏi bị giữ ở sân bay
Phần lớn các ca tạm giữ có thể tránh được nếu người mang đồ chịu khó chuẩn bị một chút trước chuyến đi. Việc đầu tiên là tự hỏi: trong hành lý có món nào trông giống đồ xưa không. Câu hỏi không phải "món này có phải cổ vật không", vì bạn chưa chắc đã biết, mà là "người kiểm tra nhìn vào có thể nghi không". Nếu câu trả lời là có, món đó cần đi kèm giấy tờ.
Với đồ mỹ nghệ mới mua, giấy tờ là hoá đơn ghi đúng tên hàng. Với đồ cũ trong nhà mà bạn muốn mang theo, cách chắc nhất là đưa đi giám định trước, xin văn bản kết luận. Nếu kết luận là không phải cổ vật, văn bản đó là tấm vé thông hành của món đồ cho nhiều chuyến đi về sau. Nếu kết luận là cổ vật, bạn biết ngay mình cần xin phép hoặc phải để món đồ ở lại, thay vì phát hiện điều đó trước quầy làm thủ tục.
Đặt món đồ ở chỗ dễ lấy ra trong hành lý, gói riêng, kèm bản sao giấy tờ trong cùng túi. Khi được hỏi, chủ động đưa ra và trình bày ngắn gọn. Cách làm minh bạch như vậy khác hẳn cảm giác một món đồ bị giấu lẫn giữa quần áo, và người kiểm tra nhận ra sự khác biệt ấy ngay.
Cuối cùng, hãy tính thời gian. Đến sân bay sớm hơn thường lệ khi mang theo đồ xưa, để nếu cần kiểm tra thêm thì vẫn kịp chuyến. Ví dụ giả định: một người mang chiếc đĩa gốm có kết luận giám định "đồ phỏng cổ" đến sớm hai tiếng, được mời vào kiểm tra, xuất trình văn bản, mất hai mươi phút và vẫn lên máy bay đúng giờ. Cùng món đồ ấy, không giấy tờ, đến sát giờ, câu chuyện đã khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Bị hải quan giữ đồ nghi là cổ vật có phải là vi phạm không?
Chưa chắc. Tạm giữ là biện pháp để kiểm tra khi có dấu hiệu nghi ngờ. Nếu kết quả giám định cho thấy món đồ không phải di vật, cổ vật, món đồ thường được trả lại. Chỉ khi là cổ vật mang ra không phép thì mới bị xử lý theo pháp luật.
Ai giám định món đồ bị hải quan tạm giữ?
Theo nguyên lý, cơ quan hải quan đề nghị cơ quan chuyên môn về văn hoá, di sản hoặc cơ sở giám định có thẩm quyền xem xét. Người mang đồ không tự chọn nơi giám định trong trường hợp này, nhưng có thể cung cấp kết luận giám định mình đã có từ trước.
Có thể nhờ người thân nhận lại đồ khi mình đã ra nước ngoài không?
Thường có thể, nếu bạn uỷ quyền hợp lệ. Hãy hỏi cán bộ hải quan hình thức uỷ quyền được chấp nhận và giấy tờ người nhận cần mang theo, rồi làm văn bản uỷ quyền trước khi rời đi.
Món đồ là cổ vật gia truyền nhưng không có giấy phép thì có bị tịch thu không?
Mang cổ vật ra nước ngoài không có giấy phép là vi phạm và có thể bị xử lý, kể cả tịch thu, dù món đồ là của gia đình. Cách duy nhất để mang cổ vật đi hợp pháp là xin phép trước theo luật di sản, trong những trường hợp được phép.
Có nên mang kết luận giám định theo khi đi máy bay với đồ xưa không?
Nên. Mang theo bản sao kết luận giám định, hoá đơn hoặc giấy tờ nguồn gốc giúp cán bộ hải quan xử lý nhanh hơn. Với đồ đã được xác nhận không phải cổ vật, văn bản đó thường đủ để bạn tiếp tục hành trình.