Một chuyên gia giám định cổ vật có năng lực thật là người đã cầm trên tay rất nhiều hiện vật có nguồn gốc rõ ràng thuộc một mảng cụ thể, hiểu cách những món đồ đó được làm ra, biết các kiểu đồ giả đang lưu hành, đọc được kết quả phân tích khoa học, và đủ trung thực để nói “chưa đủ cơ sở” khi chứng cứ chưa đủ. Danh hiệu, số năm trong nghề hay một cái máy soi không tự nói lên những điều đó.
Bài này dành cho người đang chọn ai xem món đồ của mình, và cho người làm nghề muốn biết người gửi đồ tinh ý sẽ nhìn mình bằng những tiêu chí nào. Bài không nêu tên ai. Mục đích là chỉ ra năng lực thật nằm ở đâu và những dấu hiệu nào giúp bạn nhận ra nó qua cách một người làm việc.
Bốn lớp năng lực của một người giám định
Mắt nghề. Là khả năng nhận ra một món đồ “đúng” hay “lạ” so với hàng nghìn món cùng loại đã từng xem. Mắt nghề không tự nhiên mà có; nó được rèn bằng việc cầm, nhìn, sờ, cân đo hiện vật thật có nguồn gốc rõ, trong kho bảo tàng, tại các đợt khai quật, trong các bộ sưu tập được nghiên cứu kỹ. Người chỉ xem đồ trên chợ, nơi thật giả lẫn lộn, rất khó có mắt nghề chuẩn.
Hiểu cách món đồ được làm ra. Biết đất, men, lò nung của một dòng gốm; biết cách đúc, cách nguội, cách chạm của đồ đồng; biết gỗ, keo, sơn của một giai đoạn. Hiểu kỹ thuật cho phép người giám định nhận ra dấu hiệu bất hợp lý: một đường cắt bằng máy trên món đồ được cho là làm hoàn toàn bằng tay, một lớp sơn không thể có ở thời kỳ được nêu.
Biết thị trường đồ giả. Đồ giả thay đổi theo thời gian. Người giám định giỏi biết kiểu làm cũ nào đang phổ biến, dòng đồ chép nào đang được đưa ra nhiều, vì họ gặp chúng thường xuyên. Thiếu lớp này, một chuyên gia rất giỏi về học thuật vẫn có thể bị qua mặt bởi một kỹ thuật làm giả mới.
Đọc được khoa học và biết giới hạn. Người giám định không cần tự vận hành máy phân tích, nhưng phải biết phép đo nào trả lời câu hỏi nào, kết quả có sai số ra sao, và khi nào số đo mâu thuẫn với quan sát thì phải xem lại cái nào. Cùng với đó là sự trung thực về giới hạn của chính mình: từ chối mảng không thuộc chuyên môn, nói rõ chỗ chưa chắc.
Mỗi loại hiện vật cần một kiểu chuyên gia
Không ai giỏi mọi thứ. Bảng dưới gợi ý loại chuyên môn phù hợp cho từng nhóm hiện vật thường gặp, để bạn hỏi đúng người. Bảng không đi vào cách nhận diện từng loại đồ.
| Nhóm hiện vật | Chuyên môn nên có | Thường cần thêm |
|---|---|---|
| Gốm sứ | Người nghiên cứu hoặc làm việc lâu năm với gốm, hiểu lò, men, xương gốm từng giai đoạn | Phân tích tuổi nung khi cần; người đọc hiệu đề |
| Đồ đồng, kim loại | Người hiểu kỹ thuật đúc, hợp kim, lớp gỉ | Phân tích thành phần kim loại |
| Đồ gỗ, sơn mài, sơn thếp | Người hiểu gỗ, kỹ thuật chạm, lớp sơn truyền thống | Người làm bảo quản, phân tích lớp sơn |
| Văn bản, sắc phong, sách cũ | Người đọc Hán Nôm, hiểu giấy, mực, thể thức văn bản từng thời | Phân tích giấy, mực khi cần |
| Tranh | Người nghiên cứu mỹ thuật, hiểu chất liệu và kỹ thuật vẽ | Chụp ảnh kỹ thuật, phân tích lớp màu |
| Đồ đá, ngọc cổ | Người hiểu kỹ thuật chế tác đá và khoáng vật | Phòng thí nghiệm khoáng vật xác định chất liệu |
Khi một người tự giới thiệu “xem được tất cả các loại”, hãy hỏi cụ thể họ đã làm việc nhiều nhất với nhóm nào. Câu trả lời trung thực thường hẹp hơn lời giới thiệu ban đầu, và chính sự hẹp đó mới đáng tin.
Dấu hiệu nghiêm túc và dấu hiệu nên dè dặt
Năng lực khó kiểm trực tiếp nếu bạn không trong nghề, nhưng cách làm việc thì nhìn thấy được. Bảng đặt cạnh nhau hai kiểu hành xử thường gặp ở cùng một thời điểm của buổi xem đồ.
| Thời điểm | Người làm nghề nghiêm túc | Dấu hiệu nên dè dặt |
|---|---|---|
| Trước khi cầm món đồ | Hỏi món đồ từ đâu, ai giữ trước, có ảnh cũ hay giấy tờ gì không | Không cần nghe nguồn gốc, nói “nhìn là biết” |
| Trong lúc xem | Dành thời gian, dùng kính lúp, đèn, cân, thước; xem cả đáy, mặt trong, chỗ khuất | Phán sau vài giây, hoặc kết luận ngay qua ảnh rồi đề nghị cấp giấy |
| Khi nói kết quả | Chỉ cho bạn chi tiết nào dẫn tới nhận định, phân biệt chỗ chắc và chỗ chưa chắc | Chắc chắn tuyệt đối với mọi món, không bao giờ nói “không biết” |
| Khi chứng cứ chưa đủ | Nói “chưa đủ cơ sở”, đề nghị thêm phân tích hay tư liệu đối chiếu | Lấp chỗ trống bằng giai thoại, bằng uy tín bản thân |
| Khi món đồ ngoài chuyên môn | Từ chối và giới thiệu người phù hợp hơn | Nhận hết mọi loại đồ |
| Khi nói về người khác | Bàn căn cứ, không bàn người | Chê mọi nơi giám định khác để khẳng định mình |
| Sau khi xem | Để lại ghi chú hoặc văn bản theo thoả thuận, không bàn giá | Giới thiệu người mua, đề nghị ký gửi, nhắc giá, không muốn để lại gì bằng giấy |
Một dấu hiệu đơn lẻ ở cột phải chưa đủ để kết luận người đó kém hay không trung thực. Nhưng khi ba bốn dấu hiệu cùng xuất hiện trong một buổi, bạn nên tìm thêm ý kiến độc lập trước khi dựa vào lời họ cho một quyết định quan trọng.
Chiều ngược lại cũng đúng: một người có nhiều dấu hiệu ở cột giữa vẫn có thể sai ở một món cụ thể. Bảng giúp bạn chọn người đáng tin để hỏi, không thay cho việc đọc kỹ căn cứ của từng kết luận.
Năm câu hỏi kiểm được khi chọn chuyên gia
Những câu dưới đây có câu trả lời kiểm chứng được, khác với câu hỏi về danh tiếng. Bạn có thể hỏi thẳng, lịch sự, trước khi giao món đồ.
- Anh, chị đã làm việc nhiều nhất với loại hiện vật nào, trong bao lâu, ở đâu? Câu trả lời tốt nêu được nơi làm việc, loại hiện vật, khoảng thời gian; câu trả lời yếu chỉ có “mấy chục năm chơi đồ”.
- Đã tham gia kiểm kê, khai quật, nghiên cứu hay công bố gì về loại đồ này chưa? Không phải chuyên gia giỏi nào cũng có công trình, nhưng người có thì thường sẵn lòng nói.
- Kết luận sẽ ở dạng gì và mang tên ai? Ý kiến cá nhân hay văn bản của một cơ sở đủ điều kiện mà người đó tham gia.
- Có quan hệ gì với người bán món đồ này hay với thị trường mua bán không? Câu hỏi khó, nhưng người làm nghề nghiêm túc đã quen được hỏi.
- Nếu chưa đủ cơ sở kết luận, bước tiếp theo sẽ là gì? Người có chuyên môn thường trả lời ngay: phân tích gì, tìm tư liệu nào, mời ai cùng xem.
Ghi lại câu trả lời. Khi so hai người với nhau, bạn sẽ thấy khác biệt rõ hơn nhiều so với lúc chỉ nhớ ấn tượng chung sau buổi nói chuyện.
Học hàm, chức danh và kinh nghiệm theo mảng
Ở Việt Nam, người gửi đồ hay tin vào học hàm, học vị hoặc chức vụ. Những thứ này nói lên quá trình học tập và nghiên cứu, và nhiều chuyên gia giỏi đúng là có học vị cao. Nhưng học vị về lịch sử không tự động thành năng lực xem đồ gốm, và chức vụ quản lý ở một cơ quan văn hoá không có nghĩa là người đó đã cầm hàng nghìn món đồ đồng.
Ngược lại, có những người không có học vị cao nhưng đã làm việc hàng chục năm trong kho bảo tàng, tham gia nhiều đợt khai quật, hay theo nghề phục chế từ thời trẻ. Mắt nghề của họ ở một mảng hẹp có thể rất đáng tin. Tuy vậy, họ cũng cần làm việc trong khuôn khổ một cơ sở đủ điều kiện nếu kết luận của họ phải được dùng cho thủ tục.
Cách hỏi hợp lý là hỏi theo mảng: người này đã làm việc với đúng loại đồ của mình trong bao lâu, ở đâu, đã công bố hay tham gia nghiên cứu gì về loại đồ đó. Những câu trả lời này kiểm được, còn danh xưng thì không nói cho bạn biết điều cần biết.
Người làm nghề nhìn mình qua mắt người gửi đồ
Với người đang làm giám định, cách giữ uy tín lâu dài cũng chính là những dấu hiệu ở trên. Ghi rõ căn cứ trong từng kết luận, kể cả kết luận ngắn, giúp người sau xem lại được và bảo vệ chính mình khi có tranh cãi. Từ chối mảng ngoài chuyên môn có thể mất một khách hàng hôm nay nhưng tránh được một kết luận sai đi theo tên mình nhiều năm.
Tách bạch hẳn với mua bán là điều khó nhất trong nghề này, vì người giỏi xem đồ thường cũng có cơ hội làm ăn. Nhiều người làm nghề nghiêm túc tự đặt quy tắc: không mua món mình đã giám định, không giám định món mình từng bán, nói rõ với khách nếu có quan hệ với bên bán. Những quy tắc này không ai bắt buộc ở mức cá nhân, nhưng là thứ khách hàng tinh ý sẽ hỏi.
Một điểm nữa ít được nói: người làm nghề nên giữ hồ sơ những lần mình từng sai. Không phải để tự trách, mà để biết vùng nào mắt mình hay lệch, kiểu đồ nào mình hay đánh giá quá tay. Những người giám định lâu năm đáng tin thường kể được vài lần họ nhầm và đã sửa ra sao.
Cuối cùng là tiếp tục học. Kỹ thuật làm giả thay đổi, phép phân tích mới xuất hiện, hiểu biết học thuật về các giai đoạn được cập nhật qua những đợt khai quật. Một chuyên gia dừng học sau khi đã có tiếng là người dễ bị đồ giả kiểu mới qua mặt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một chuyên gia có thật sự giỏi về loại đồ của mình?
Hỏi cụ thể người đó đã làm việc với đúng loại hiện vật này bao lâu, ở đâu, có tham gia nghiên cứu, kiểm kê hay công bố gì về nó không. Quan sát cách họ xem: có hỏi nguồn gốc, có nói căn cứ, có dám nói chưa chắc. Những điều này nói nhiều hơn danh xưng.
Chuyên gia có tiếng có cần làm việc trong cơ sở giám định không?
Nếu chỉ cho ý kiến tham khảo thì không bắt buộc. Nhưng khi kết luận phải dùng cho thủ tục như đăng ký cổ vật hay làm chứng cứ có giá trị pháp lý, kết luận cần mang tên một cơ sở giám định đủ điều kiện, nơi chuyên gia đó tham gia với tư cách người giám định.
Một chuyên gia giỏi gốm có xem được đồ đồng không?
Có thể có hiểu biết chung, nhưng mắt nghề được rèn theo từng loại vật liệu và kỹ thuật. Với món đồ quan trọng, bạn nên tìm người có kinh nghiệm sâu đúng mảng. Người trung thực thường tự nói giới hạn của mình và giới thiệu người phù hợp hơn.
Chuyên gia kết luận khác nhau thì tin ai?
Đừng tin theo danh tiếng hay theo kết luận mình thích nghe. Hãy hỏi mỗi người căn cứ cụ thể, xem căn cứ nào kiểm được bằng phép phân tích hay tư liệu đối chiếu. Với hiện vật khó, đề nghị một cơ sở lập hội đồng xem xét có thể là bước tiếp theo hợp lý.
Chuyên gia có nên nói giá khi giám định không?
Người giám định nghiêm túc thường tách câu hỏi món đồ là gì với câu hỏi món đồ đáng bao nhiêu. Định giá là hoạt động khác, có quy định riêng. Khi một người vừa kết luận vừa bàn giá ngay, nhất là đề nghị mua lại, bạn nên hỏi thêm ý kiến độc lập.
Người không có học vị cao có thể là chuyên gia giám định giỏi không?
Có. Nhiều người có mắt nghề tốt nhờ nhiều năm làm việc trong kho bảo tàng, tham gia khai quật hoặc phục chế. Điều quan trọng là kinh nghiệm thật với hiện vật có nguồn gốc rõ. Khi cần kết luận có giá trị pháp lý, họ vẫn phải làm việc trong khuôn khổ cơ sở đủ điều kiện.