Khi cả gia đình chuẩn bị sang nước ngoài định cư, đồ thờ và đồ gia truyền nên được kiểm kê sớm, chia thành đồ mới, đồ cũ thông thường và đồ có khả năng là cổ vật; nhóm cuối cần giám định trước, vì cổ vật chỉ được mang ra nước ngoài khi có giấy phép trong những trường hợp luật cho phép. Với những món không mang theo được, gia đình vẫn có nhiều cách giữ chúng trong nước mà không mất quyền sở hữu.
Đây là tình huống gây day dứt cho nhiều gia đình: chiếc lư đồng ông cố để lại, đôi chân nến trên bàn thờ, bộ ấm chén bà nội dùng mấy chục năm. Bài này không bàn chuyện nghi lễ khi chuyển bàn thờ, vì đó là việc theo phong tục từng nhà. Bài chỉ bàn phía hiện vật: món nào mang được, món nào cần giấy tờ, và khi phải để lại thì để lại thế nào cho chu đáo.
Bắt đầu sớm: vì sao không để đến tháng cuối
Lịch chuẩn bị định cư thường kín đặc: giấy tờ cư trú, bán hay cho thuê nhà, chuyển trường cho con, đóng gói đồ đạc. Đồ thờ và đồ gia truyền hay bị để tới cuối cùng vì ai cũng ngại động vào. Nhưng nếu trong đó có món cần giám định hoặc cần xin phép, thời gian chờ có thể tính bằng tuần, thậm chí lâu hơn, và không thể rút ngắn bằng việc chạy vạy.
Bắt đầu sớm cũng cho gia đình thời gian bàn bạc. Đồ gia truyền thường không chỉ là của một nhà mà liên quan đến cả họ: anh chị em, chú bác, nhà thờ họ có thể có ý kiến về việc món đồ nên ở lại hay đi theo. Những cuộc bàn bạc đó cần thời gian và nên xong trước khi tính đến thủ tục, vì kết luận của họ hàng có thể thay đổi hẳn phương án.
Một lịch hợp lý là bắt đầu kiểm kê ngay khi quyết định định cư được chốt, tách riêng những món cần chuyên gia xem, rồi mới lo phần đóng gói vận chuyển. Gia đình có người đã ở nước ngoài trước thì nên hỏi họ về quy định nhập khẩu đồ cũ, đồ gỗ, đồ đồng ở nước sắp đến.
Chia đồ thành ba nhóm
Kiểm kê không cần chuyên môn sâu ở bước đầu, chỉ cần chia nhóm để biết món nào cần hỏi chuyên gia. Bảng dưới đây gợi ý cách chia.
| Nhóm | Thường gồm | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Đồ mới, đồ mua trong vài chục năm gần đây | Bát hương mới, đồ thờ mua ở cửa hàng, ấm chén hiện đại | Đóng gói như đồ dùng thông thường, giữ hoá đơn nếu còn |
| Đồ cũ thông thường | Đồ dùng của ông bà nhưng là hàng phổ biến, không có giá trị lịch sử đặc biệt | Chụp ảnh, ghi nguồn gốc; khi không chắc thì cho vào nhóm sau |
| Đồ có khả năng là di vật, cổ vật | Đồ đồng, gốm, gỗ được truyền qua nhiều đời, đồ có chữ khắc, sắc phong, gia phả cổ, ấn triện | Lập hồ sơ nhận diện, đưa đi giám định trước khi tính mang hay để |
Một nguyên tắc nhỏ: khi phân vân giữa hai nhóm, xếp vào nhóm cần thận trọng hơn. Chi phí cho một lần giám định thường nhỏ hơn nhiều so với rủi ro một món đồ quý bị giữ ở sân bay.
Những món đặc biệt trong nhà thờ họ và bàn thờ gia tiên
Một số loại hiện vật thường gặp trong các gia đình lâu đời cần được chú ý riêng. Sắc phong, chiếu chỉ, văn bằng thời phong kiến là tư liệu lịch sử có giá trị, nhiều khi quý hơn món đồ đồng đặt cạnh. Gia phả viết tay bằng chữ Hán, chữ Nôm cũng vậy. Những thứ này bằng giấy, rất dễ hỏng khi vận chuyển và thay đổi khí hậu, và có thể thuộc diện tư liệu được quản lý.
Đồ thờ ở nhà thờ họ thường thuộc sở hữu chung của dòng họ, không phải của riêng một nhà. Dù gia đình bạn là người trông coi nhà thờ họ nhiều năm, việc mang những món đó ra nước ngoài cần sự đồng ý của dòng họ, và trước hết cần xác định chúng có phải di vật, cổ vật hay không. Trường hợp nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích, đồ thờ trong đó còn chịu sự quản lý của cơ quan văn hoá địa phương.
Ấn triện, con dấu cổ, tiền xu cổ số lượng lớn là những món nhỏ, dễ bỏ vào hành lý, nhưng cũng là thứ cán bộ hải quan rất chú ý. Đừng coi chúng là đồ lặt vặt; hãy đưa chúng vào nhóm cần giám định.
Khi cổ vật không mang theo được: các phương án
Giao cho người thân trong nước giữ. Đây là cách phổ biến nhất. Nên lập văn bản ghi rõ món đồ vẫn thuộc sở hữu của ai, người giữ có trách nhiệm gì, kèm hồ sơ nhận diện có ảnh. Văn bản giúp tránh hiểu lầm giữa các thế hệ sau.
Đăng ký cổ vật trước khi đi. Nếu món đồ là cổ vật, đăng ký với cơ quan quản lý giúp xác lập rõ quyền sở hữu của gia đình và có hồ sơ chính thức. Khi cần chuyển giao, thừa kế sau này, hồ sơ đăng ký là căn cứ rõ ràng.
Ký gửi hoặc cho bảo tàng mượn dài hạn. Một số bảo tàng nhận ký gửi hoặc mượn hiện vật có giá trị để bảo quản và trưng bày, theo thoả thuận cụ thể. Món đồ được giữ trong điều kiện tốt, công chúng được xem, gia đình vẫn giữ quyền sở hữu theo hợp đồng.
Hiến tặng. Một số gia đình chọn hiến tặng cho bảo tàng để món đồ được gìn giữ lâu dài, có ghi tên người hiến. Đây là quyết định lớn, cần cả nhà đồng thuận.
Mang theo một bản phỏng thay cho bản gốc
Một cách nhiều gia đình đã làm là đặt làm một bản phỏng của món đồ gia truyền để mang theo, còn bản gốc ở lại trong nước. Các làng nghề đúc đồng, làm gốm, chạm gỗ có thể làm bản phỏng khá sát theo kích thước và kiểu dáng, dựa trên ảnh và số đo trong hồ sơ nhận diện. Bản phỏng đặt trên bàn thờ ở nơi ở mới vẫn giữ được hình ảnh quen thuộc với con cháu, còn bản gốc được bảo quản ở quê.
Nếu chọn cách này, hãy làm đủ giấy tờ cho bản phỏng như với đồ mỹ nghệ: hoá đơn ghi rõ là hàng làm mới, đặt làm theo mẫu đồ gia truyền, ảnh xưởng khi làm. Bản phỏng làm càng giống, càng cần giấy tờ, để ở cửa khẩu không bị nhầm thành bản gốc. Có gia đình còn đề nghị thợ để lại một dấu nhỏ ở chỗ kín cho biết đây là bản làm sau, để các đời sau không lẫn.
Cách này cũng giải quyết được một chuyện mà nhiều nhà lo: đồ gốc quý, mang theo lỡ vỡ trong vận chuyển hay mất trong lúc chuyển chỗ ở thì không gì bù được. Bản phỏng có thể làm lại, bản gốc thì không.
Lịch việc gợi ý cho gia đình
Lịch dưới đây đi từ lúc quyết định định cư đến lúc đóng thùng, có thể co giãn theo thời gian thực tế của từng nhà.
- Họp gia đình, và nếu cần cả họ hàng, để thống nhất danh sách đồ thờ, đồ gia truyền cần tính.
- Kiểm kê, chụp ảnh, chia ba nhóm như bảng trên.
- Lập hồ sơ nhận diện cho nhóm có khả năng là cổ vật, đưa đi giám định tại cơ sở giám định đủ điều kiện.
- Với món là cổ vật: hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch về đăng ký và khả năng xin phép mang đi; quyết định mang hay để.
- Với món để lại: lập văn bản giao giữ, ký gửi hoặc hiến tặng; đặt làm bản phỏng nếu muốn.
- Hỏi quy định nhập khẩu của nước đến với đồ gỗ, đồ đồng, đồ cũ; chuẩn bị giấy tờ tương ứng.
- Đóng gói đồ được mang theo, mỗi món kèm phiếu mã và bản sao giấy tờ; giữ một bộ hồ sơ đầy đủ ở lại trong nước.
Lịch trông dài, nhưng nhiều bước làm song song được. Điều quan trọng là bước giám định và hỏi phép phải xong trước bước đóng gói, không phải ngược lại.
Phía nước đến: đồ gỗ, đồ đồng và chuyện kiểm dịch
Gia đình thường chỉ lo thủ tục ở phía Việt Nam mà quên rằng nước đến cũng kiểm tra hàng nhập, nhất là với người chuyển đồ đạc theo diện định cư. Đồ gỗ cũ là nhóm hay gặp vấn đề nhất: nhiều nước kiểm dịch thực vật rất chặt, lo ngại mọt, nấm và côn trùng còn sống trong gỗ. Một chiếc tủ thờ, một bộ hoành phi gỗ, một tượng gỗ có thể phải xử lý khử trùng, có giấy chứng nhận xử lý, hoặc bị từ chối nhập nếu phát hiện sinh vật gây hại.
Những thứ đi kèm đồ thờ như tro trong bát hương, đất, cát, hạt giống, cành hoa khô cũng có thể bị hạn chế ở nhiều nước. Gia đình nên tìm hiểu trước để quyết định cách xử lý những thứ này theo phong tục của nhà mình trước khi đóng gói, thay vì để chúng bị tiêu huỷ ở cửa khẩu nước đến.
Đồ đồng, đồ gốm ít vướng kiểm dịch hơn, nhưng nếu là đồ xưa thì có thể bị hỏi về nguồn gốc như mọi hiện vật văn hoá khác. Nhiều nước muốn chắc rằng hiện vật nhập vào đã rời nước xuất xứ một cách hợp pháp. Kết luận giám định "không phải cổ vật" hoặc giấy phép của phía Việt Nam, kèm bản dịch, giúp trả lời câu hỏi đó.
Cách làm tốt là liên hệ đơn vị vận chuyển đồ đạc quốc tế có kinh nghiệm với diện định cư, hỏi danh sách hàng hạn chế của nước đến, và hỏi luôn cơ quan đại diện của nước đó nếu còn băn khoăn. Ghi chú lại từng món: món nào cần khử trùng, món nào cần giấy tờ, món nào không nên mang. Danh sách này sau đó dùng được cho cả tờ khai hàng hoá.
Câu hỏi thường gặp
Mang bát hương, đồ thờ mới mua ra nước ngoài có cần giấy phép không?
Đồ thờ mới mua không phải di vật, cổ vật nên không cần giấy phép theo luật di sản. Bạn chỉ cần tuân theo quy định hành lý và quy định nhập khẩu của nước đến, ví dụ với đồ gỗ chưa xử lý hay đồ có tro, đất.
Sắc phong, gia phả cổ có mang ra nước ngoài được không?
Sắc phong, gia phả cổ có thể là tư liệu, di vật có giá trị lịch sử. Bạn nên đưa đi giám định và hỏi cơ quan quản lý di sản trước. Nhiều gia đình chọn mang bản chụp, bản sao số hoá, còn bản gốc gửi bảo quản trong nước.
Đồ thờ ở nhà thờ họ có phải của gia đình người trông coi không?
Thường là không. Đồ thờ ở nhà thờ họ phần nhiều thuộc sở hữu chung của dòng họ. Việc di chuyển, nhất là mang ra nước ngoài, cần sự đồng ý của dòng họ và nếu là di vật, cổ vật thì còn cần thủ tục theo luật di sản.
Làm bản phỏng đồ gia truyền mang theo có rắc rối gì ở hải quan không?
Bản phỏng là đồ mỹ nghệ làm mới, không cần giấy phép di sản. Tuy vậy, càng làm giống bản gốc càng dễ bị nghi ngờ, nên hãy giữ hoá đơn ghi rõ hàng làm mới và ảnh xưởng khi làm để xuất trình khi cần.
Để cổ vật lại cho người thân giữ thì có mất quyền sở hữu không?
Không, nếu được lập văn bản rõ ràng. Văn bản giao giữ ghi rõ chủ sở hữu, người giữ, trách nhiệm bảo quản, kèm hồ sơ có ảnh. Nếu món đồ đã đăng ký cổ vật, hồ sơ đăng ký là căn cứ xác lập quyền sở hữu.
Có nên đăng ký cổ vật trước khi sang nước ngoài định cư không?
Nên cân nhắc. Đăng ký giúp xác lập rõ quyền sở hữu và có hồ sơ chính thức, thuận lợi cho việc giao giữ, thừa kế hay ký gửi bảo tàng khi gia đình ở xa. Hãy hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi cư trú về thủ tục.