Một món đồ phỏng cổ hay đồ mỹ nghệ làm theo kiểu xưa không cần giấy phép di sản khi mang ra nước ngoài, nhưng người mang phải chứng minh được nó là đồ mới làm, bằng hoá đơn của cơ sở sản xuất, hồ sơ quá trình làm, ảnh xưởng và khi cần là một ý kiến giám định xác nhận không phải cổ vật. Càng làm giống đồ xưa, càng cần hồ sơ dày.
Nghề làm đồ phỏng cổ là nghề chính đáng: các làng gốm, lò đúc đồng, xưởng chạm gỗ ở nhiều tỉnh làm hàng theo mẫu xưa để bán cho người thích kiểu dáng cổ, cho phim trường, cho nhà hàng, cho khách nước ngoài. Rắc rối chỉ đến khi món hàng làm quá khéo đến mức ở cửa khẩu không ai dám chắc nó mới hay cũ. Bài này giúp người làm nghề, người bán và người mua chuẩn bị trước để không mất thời gian, không mất hàng.
Vì sao đồ mới làm lại bị giữ lại kiểm tra
Cán bộ hải quan không phải chuyên gia giám định. Khi soi một thùng hàng thấy những chiếc bình men rạn, chân đế có lớp đất bám, miệng sứt nhẹ, họ không thể kết luận ngay đây là đồ làm cũ hay cổ vật thật. Trong tình huống nghi ngờ, cách làm an toàn với họ là tạm dừng, lập biên bản và đề nghị giám định. Với người mang hàng, mấy ngày chờ đó có thể làm hỏng một chuyến đi, lỡ một hội chợ hay một hợp đồng giao hàng.
Nghịch lý nằm ở chỗ: kỹ thuật làm cũ càng tinh, nguy cơ bị giữ càng cao. Những lớp men được xử lý cho mờ, những vết rạn tạo bằng nhiệt, lớp patina hoá học trên đồ đồng là thứ khách mua thích, nhưng cũng là thứ khiến món hàng giống hiện vật thật. Người làm nghề không cần bỏ kỹ thuật đó, chỉ cần đi kèm một bộ hồ sơ khiến người kiểm tra không còn lý do nghi ngờ.
Ngoài ra, có một thực tế đáng nói: không ít vụ buôn lậu cổ vật từng tìm cách trộn đồ thật vào giữa lô đồ mỹ nghệ cho dễ lọt. Chính vì thế, lô hàng mỹ nghệ làm theo kiểu xưa thường được để ý kỹ hơn lô hàng thủ công thông thường. Hiểu điều này để không bực bội khi bị kiểm tra, và để thấy vì sao một bộ hồ sơ rõ ràng lại có lợi cho chính người làm nghề chân chính.
Hồ sơ của cơ sở sản xuất nên có
Với xưởng, làng nghề hay doanh nghiệp xuất hàng phỏng cổ, bộ hồ sơ cơ bản thường gồm những thứ dưới đây. Lập thành thói quen cho từng lô thì đỡ vất vả hơn nhiều so với chạy đi xin giấy khi hàng đã bị giữ.
- Hoá đơn bán hàng ghi rõ tên sản phẩm là đồ mỹ nghệ, đồ phỏng cổ hoặc hàng làm theo mẫu cổ, không ghi mập mờ kiểu "bình cổ", "đồ xưa".
- Mô tả từng mẫu kèm mã hàng, kích thước, chất liệu, kỹ thuật làm, năm sản xuất.
- Ảnh từng sản phẩm, càng tốt nếu có ảnh ở các công đoạn: tạo dáng, vẽ, tráng men, nung, xử lý bề mặt.
- Giấy tờ pháp lý của cơ sở sản xuất: đăng ký kinh doanh, địa chỉ xưởng.
- Với hàng làm cũ nặng tay, một bản mô tả kỹ thuật làm cũ đã áp dụng, đủ để chuyên gia hiểu vì sao bề mặt trông như vậy.
- Nếu khách hàng nước ngoài yêu cầu, xác nhận của hiệp hội làng nghề hoặc chính quyền địa phương về cơ sở sản xuất.
Hồ sơ này không cần trình bày đẹp, cần đúng và khớp với từng món trong thùng. Một hoá đơn ghi "hai mươi bình gốm các loại" mà trong thùng có hai mươi mẫu khác nhau thì giúp được rất ít.
Khi nào cần đến ý kiến giám định
Với hàng mỹ nghệ thông thường, hoá đơn và mô tả là đủ. Ý kiến giám định chỉ thật sự cần trong vài trường hợp: hàng làm cũ quá giống đồ thật, hàng chép đúng một mẫu hiện vật nổi tiếng, hoặc lô hàng đã từng bị nghi ngờ ở lần trước. Khi đó, xin trước một văn bản xác nhận của cơ sở giám định cổ vật đủ điều kiện rằng món hàng là đồ mới làm sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian ở cửa khẩu.
Người giám định nhìn đồ phỏng cổ theo cách khác người mua. Họ tìm dấu vết kỹ thuật hiện đại: đường bàn xoay điện đều tăm tắp, men có thành phần mà lò xưa không có, vết mài máy, chất keo, lớp đất bám không ăn vào men mà chỉ nằm trên mặt. Những dấu vết đó vốn là lý do món đồ không phải cổ vật, và văn bản giám định ghi lại chúng một cách có hệ thống.
Một gợi ý thực tế cho xưởng làm hàng chép mẫu: giữ lại một vài dấu hiệu nhận biết cố định trong quy trình, chẳng hạn dấu triện riêng của xưởng ở chỗ kín, hoặc một chi tiết nhỏ khác mẫu gốc. Dấu hiệu này không làm giảm vẻ đẹp nhưng giúp người kiểm tra và cả người mua đời sau nhận ra đây là hàng chép. Nhiều xưởng có tiếng trên thế giới cũng làm như vậy để giữ uy tín.
Người mua lẻ mang về làm quà: giữ những gì
Bạn đi du lịch trong nước, ghé một làng gốm, mua vài chiếc bình men lam vẽ tay theo kiểu xưa để làm quà cho bạn bè ở nước ngoài. Ở cửa khẩu, chiếc bình được soi và cán bộ hỏi về nguồn gốc. Lúc này thứ giúp bạn nhiều nhất là tờ hoá đơn của cửa hàng ghi rõ "bình gốm mỹ nghệ", kèm danh thiếp có địa chỉ xưởng. Ảnh chụp bạn đứng trong xưởng hay ảnh món đồ khi còn trên kệ hàng cũng có ích.
Nếu cửa hàng không có hoá đơn, hãy nhờ người bán viết một tờ giấy bán hàng ghi tên cơ sở, địa chỉ, tên món, mô tả ngắn và câu "hàng mỹ nghệ làm mới". Đừng chấp nhận tờ giấy viết "đồ cổ chính gốc" chỉ vì người bán muốn chiều khách: tờ giấy đó có thể biến món quà rẻ tiền thành một trường hợp phải giải trình.
Món đồ được bán như "đồ cổ thật" với giá thấp bất thường cũng là một tín hiệu cần cân nhắc. Hoặc đó là đồ giả bán sai tên, hoặc đó là đồ thật không có nguồn gốc rõ ràng. Cả hai trường hợp đều không phải thứ nên mang qua biên giới. Phần nhận diện đồ giả làm cũ đã có nhiều tài liệu chuyên sâu; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: mua đồ làm quà đi nước ngoài thì mua đúng tên gọi là đồ mỹ nghệ.
Đồ mỹ nghệ, đồ phỏng cổ, cổ vật: khác nhau ở giấy tờ
Ba loại đồ có thể trông giống nhau trên kệ, nhưng khác hẳn nhau khi ra cửa khẩu. Bảng tóm tắt sự khác nhau ở phía giấy tờ.
| Loại | Bản chất | Giấy tờ thường cần khi mang đi |
|---|---|---|
| Đồ mỹ nghệ theo kiểu xưa | Làm mới, không cố làm cũ, dễ nhận ra là hàng mới | Hoá đơn, mô tả hàng hoá |
| Đồ phỏng cổ làm cũ | Làm mới nhưng xử lý bề mặt cho giống đồ xưa | Hoá đơn ghi rõ là đồ phỏng cổ, mô tả kỹ thuật, có thể cần xác nhận giám định |
| Đồ chép một hiện vật cụ thể | Mô phỏng sát một hiện vật đã biết | Như trên, thêm thông tin mẫu gốc được chép để đối chiếu |
| Cổ vật | Hiện vật từ một trăm năm tuổi trở lên, có giá trị tiêu biểu | Giấy phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo luật di sản |
Dòng thứ ba hay bị bỏ qua. Một bản chép tượng đồng nổi tiếng làm khéo tay sẽ khiến người kiểm tra nghĩ ngay đến hiện vật gốc, vì vậy ghi rõ "chép theo mẫu" là cách tự bảo vệ mình.
Những sai lầm làm hàng thật thành hàng bị nghi
Ghi tên hàng mập mờ. Các chữ "đồ cổ", "đồ xưa", "antique" trên hoá đơn, bao bì, tờ khai hải quan là cách nhanh nhất để lô hàng mỹ nghệ bị đưa sang diện kiểm tra kỹ. Hàng mới thì ghi là hàng mới.
Đóng chung đồ mới với đồ cũ thật. Một vài món đồ xưa thật của gia đình được bỏ chung vào thùng hàng mỹ nghệ "cho tiện" có thể khiến cả lô bị giữ. Đồ xưa thật phải đi theo đường riêng, với thủ tục riêng.
Thiếu ảnh và mô tả từng món. Khi cán bộ cần đối chiếu, một bộ ảnh đánh mã khớp với hoá đơn giúp kiểm tra xong trong vài phút. Không có ảnh thì phải mở từng gói ra so.
Làm cũ bằng cách gắn mảnh đồ thật. Một số nơi gắn đáy, quai, nắp của đồ cũ thật vào thân đồ mới để tăng vẻ cổ. Đó không còn là đồ phỏng cổ thuần nữa, mà là đồ ghép, và có thể kéo theo câu hỏi về nguồn gốc của phần đồ thật.
Phía nước nhập cũng có thể đặt câu hỏi
Qua được cửa khẩu Việt Nam chưa phải là xong. Nhiều nước có quy định riêng về hàng hoá mang dáng vẻ hiện vật văn hoá, và hải quan nơi đến cũng có thể yêu cầu chứng minh món hàng không phải đồ cổ được đưa ra khỏi nước xuất xứ một cách trái phép. Lý do là các nước ngày càng siết việc nhập hiện vật văn hoá không rõ nguồn gốc, theo tinh thần Công ước UNESCO năm 1970 về ngăn chặn việc xuất nhập khẩu và chuyển nhượng trái phép tài sản văn hoá.
Với lô hàng thương mại, đối tác nhập khẩu thường biết rõ yêu cầu của nước họ và sẽ đề nghị bộ giấy tờ cụ thể. Người xuất hàng nên hỏi trước, đừng đợi hàng đến cảng mới bổ sung. Có nơi chỉ cần hoá đơn và mô tả; có nơi muốn thêm văn bản xác nhận của cơ sở sản xuất hoặc ý kiến chuyên môn rằng hàng được làm mới. Hồ sơ đã chuẩn bị cho cửa khẩu Việt Nam, nếu dịch đúng và đủ, thường dùng lại được ở nơi đến.
Một chi tiết nhỏ nhưng có ích: chất liệu. Đồ gỗ, đồ có xương, sừng, vỏ đồi mồi, ngà, da thú có thể vướng quy định về động thực vật hoang dã của nước đến và của Công ước CITES, bất kể món đồ mới hay cũ. Xưởng làm hàng phỏng cổ nên tránh hẳn những chất liệu thuộc diện cấm, và ghi rõ chất liệu thật trong mô tả hàng hoá để người kiểm tra không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gốm mỹ nghệ mua ở làng nghề có cần giấy phép di sản khi mang ra nước ngoài không?
Không. Đồ mỹ nghệ làm mới không phải di vật hay cổ vật nên không cần giấy phép theo luật di sản. Bạn chỉ cần giữ hoá đơn hoặc giấy bán hàng ghi rõ là hàng mỹ nghệ để trình khi được hỏi, và tuân theo quy định hành lý của hãng bay.
Hàng phỏng cổ bị hải quan giữ lại thì phải làm sao?
Bạn bình tĩnh cung cấp hoá đơn, ảnh, thông tin cơ sở sản xuất, và hỏi rõ bước tiếp theo. Nếu cơ quan chức năng đề nghị giám định, hãy hợp tác và xin bản sao biên bản tạm giữ. Hồ sơ càng đầy đủ thì thời gian chờ càng ngắn.
Xin xác nhận không phải cổ vật ở đâu?
Bạn có thể đề nghị một cơ sở giám định cổ vật đủ điều kiện xem xét và có văn bản kết luận. Danh sách các cơ sở được phép hoạt động do cơ quan quản lý di sản công bố; Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch là nơi nên hỏi đầu tiên.
Ghi "antique style" trên hoá đơn có được không?
Cách ghi an toàn nhất là nói rõ bản chất bằng tiếng Việt và tiếng nước ngoài, ví dụ "hàng mỹ nghệ làm theo kiểu cổ, sản xuất năm nay". Cụm từ có chữ antique đứng một mình rất dễ bị hiểu thành đồ cổ thật, dù có thêm chữ style.
Đồ đồng làm cũ bằng hoá chất có bị coi là đồ giả không?
Làm cũ để tạo vẻ đẹp kiểu xưa không vi phạm gì nếu món đồ được bán đúng tên là đồ mỹ nghệ. Nó chỉ thành vấn đề khi được bán hoặc khai báo như cổ vật. Khi mang đi, hãy giữ giấy tờ ghi rõ đây là đồ làm mới.