Khi mua một món đồ xưa ở nước ngoài để mang về Việt Nam, những thứ cần giữ gồm hoá đơn hoặc biên nhận ghi rõ người bán, mô tả và ngày mua; giấy phép xuất khẩu hoặc xác nhận của nước bán nếu nước đó yêu cầu; ảnh món đồ lúc mua; và tờ khai hải quan khi về. Bộ giấy tờ này là nền tảng để sau này cơ sở giám định trong nước làm việc và để món đồ có thể được đăng ký nếu là cổ vật.
Ngày càng nhiều người Việt đi lại, học tập, làm việc ở nước ngoài và gặp những món đồ xưa ở chợ phiên, cửa hàng đồ cũ, phiên đấu giá. Có người mua vì thích, có người mua vì nhận ra đó là đồ Việt Nam thất lạc và muốn đưa về. Bài này không bàn chuyện giá hay đáng mua hay không, mà bàn chuyện giấy tờ: thiếu gì lúc mua thì về nước khó bù lại.
Vì sao giấy tờ lúc mua quan trọng hơn bạn nghĩ
Khi món đồ về đến Việt Nam, sớm muộn bạn sẽ cần trả lời ba câu: nó là gì, nó từ đâu đến, và bạn có được nó một cách hợp pháp không. Câu đầu thuộc về giám định. Hai câu sau thuộc về giấy tờ, và giấy tờ chỉ có thể tạo ra ở thời điểm mua. Một năm sau, bạn khó liên lạc lại với người bán ở chợ phiên một thành phố xa, càng khó xin họ viết lại một tờ biên nhận.
Với cơ sở giám định, giấy tờ mua bán ở nước ngoài còn là một phần bằng chứng chuyên môn. Một catalogue đấu giá có ảnh, mô tả, số lô, ghi chú về những chủ sở hữu trước đó cung cấp thông tin mà nhìn vào hiện vật không thấy được. Chuyên gia có thể đối chiếu ảnh trong catalogue với hiện vật thật, xem mô tả của nhà đấu giá có khớp với quan sát của mình không.
Với việc đăng ký cổ vật trong nước, nguồn gốc hợp pháp là điều kiện được xem xét. Một món đồ có chuỗi giấy tờ từ nơi mua ở nước ngoài, qua hải quan, về đến nhà bạn sẽ thuận lợi hơn rất nhiều so với món đồ chỉ có lời kể "mua ở bên kia".
Danh sách giấy tờ nên giữ
Không phải lần mua nào cũng có đủ, nhưng hãy cố gom được càng nhiều càng tốt. Mỗi thứ dưới đây trả lời một phần câu hỏi về nguồn gốc.
- Hoá đơn hoặc biên nhận ghi tên, địa chỉ người bán, mô tả món đồ, ngày mua, số tiền đã trả.
- Với hàng mua qua đấu giá: catalogue hoặc trang mô tả lô hàng, xác nhận trúng đấu giá, hoá đơn của nhà đấu giá.
- Thông tin về các chủ sở hữu trước nếu người bán cung cấp, kể cả lời kể ngắn có chữ ký.
- Giấy phép xuất khẩu hoặc giấy xác nhận của cơ quan nước bán, nếu món đồ thuộc diện họ quản lý.
- Ảnh món đồ chụp tại nơi mua, ảnh có cả người bán hoặc gian hàng nếu được phép.
- Chứng từ thanh toán: chuyển khoản, thẻ, không chỉ tiền mặt.
- Tờ khai hải quan khi nhập cảnh Việt Nam nếu có khai báo, và mọi biên bản kiểm tra nếu bị hỏi.
Hãy lưu bản điện tử ngay hôm mua, gửi vào hộp thư của chính mình hoặc nơi lưu trữ trực tuyến. Giấy in nhiệt của nhiều máy tính tiền sẽ mờ sau vài tháng.
Nước bán có cho mang đi không: hỏi trước khi trả tiền
Nhiều quốc gia có luật bảo vệ di sản riêng, và luật đó áp dụng cho cả đồ của nước khác đang nằm trên lãnh thổ họ. Có nước yêu cầu giấy phép xuất khẩu cho hiện vật văn hoá vượt một độ tuổi hoặc một mức giá nhất định. Có nước cấm hẳn việc đưa ra khỏi nước những hiện vật có niên đại trước một mốc thời gian. Có nước chỉ kiểm soát đồ của chính nước họ, không quan tâm đồ nước ngoài. Bạn không thể đoán; phải hỏi.
Câu hỏi nên đặt với người bán là: "Món này mang ra khỏi nước có cần giấy tờ gì không, và anh chị có cung cấp được không?". Cửa hàng và nhà đấu giá có uy tín thường biết rõ và hỗ trợ thủ tục. Người bán lảng tránh, bảo "cứ bỏ vào vali là được" là tín hiệu cần dừng lại. Món đồ bị giữ ở sân bay nước ngoài thì gần như mất trắng, và bạn còn có thể gặp rắc rối pháp lý tại đó.
Với chất liệu thuộc diện kiểm soát quốc tế như ngà voi, sừng tê giác, vỏ đồi mồi, một số loại gỗ quý, vấn đề không nằm ở tuổi món đồ mà ở chất liệu. Quy định theo Công ước CITES và luật của từng nước rất chặt với những chất liệu này, kể cả đồ cũ. Cách an toàn nhất là không mua.
Đồ Việt Nam lưu lạc ở nước ngoài: thận trọng gấp đôi
Gặp một món đồ gốm Việt, một chiếc ấn, một bức tượng có vẻ của Việt Nam ở chợ đồ cũ nước ngoài, nhiều người muốn mua ngay để "đưa về nhà". Tình cảm đó chính đáng, nhưng có hai điều cần cân nhắc. Thứ nhất, đồ mang dáng Việt Nam trên thị trường nước ngoài không ít là đồ chép, đồ làm cũ; mua vội vì cảm xúc là mua theo đúng kịch bản người bán mong muốn. Thứ hai, nếu món đồ là cổ vật thật từng bị đưa ra khỏi Việt Nam trái phép, việc mua lại từ thị trường có thể phức tạp hơn bạn tưởng.
Những hiện vật có dấu hiệu bị lấy cắp từ đình, chùa, bảo tàng, hay đào trộm từ di chỉ thuộc về một hướng xử lý khác: thông báo cho cơ quan chức năng hai nước để họ xem xét thu hồi theo đường chính thức. Việc đưa cổ vật về nước theo con đường nhà nước là một chủ đề riêng, có quy trình và thời gian dài, không nằm trong phạm vi bài này.
Nếu bạn vẫn mua một món đồ Việt Nam có nguồn gốc rõ ràng, hãy giữ đủ giấy tờ như danh sách ở trên. Khi món đồ về, giám định trong nước và đăng ký cổ vật nếu đủ điều kiện là cách để nó chính thức trở lại đời sống di sản của đất nước, thay vì chỉ nằm trong tủ một gia đình.
Về đến nơi: thứ tự việc nên làm
Khi món đồ đã ở Việt Nam, đây là trình tự gọn để chuyển từ "đồ mua ở nước ngoài" sang "hiện vật có hồ sơ".
- Khai báo với hải quan khi nhập cảnh nếu món đồ thuộc diện phải khai hoặc bạn không chắc; giữ tờ khai.
- Mở gói, kiểm tra tình trạng, chụp ảnh ngay hôm về; so với ảnh lúc mua để biết có hư hại khi vận chuyển không.
- Lập hồ sơ nhận diện: kích thước, cân nặng, ảnh nhiều mặt, các dấu riêng.
- Dịch các giấy tờ quan trọng sang tiếng Việt; với hồ sơ đăng ký có thể cần bản dịch có chứng thực, hãy hỏi trước.
- Đưa món đồ đến cơ sở giám định cổ vật đủ điều kiện, mang theo toàn bộ giấy tờ mua bán.
- Nếu kết luận là cổ vật, hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi cư trú về thủ tục đăng ký.
Đừng làm sạch, đánh bóng hay sửa chữa món đồ trước khi giám định, dù nó bám bụi hay sứt mẻ sau chuyến đi. Lớp bề mặt nguyên trạng cho chuyên gia nhiều thông tin hơn bạn nghĩ.
Những món không nên mua dù rẻ và đẹp
Món có đất bám tươi, mùi đất ẩm. Dấu hiệu hiện vật vừa được đào lên. Dù là thật, khả năng cao nó không có nguồn gốc hợp pháp, và giới chuyên môn quốc tế coi đây là loại hàng phải tránh.
Món người bán không cho chụp ảnh, không viết biên nhận. Người bán từ chối để lại dấu vết giao dịch thường có lý do. Thiếu biên nhận, bạn không có gì chứng minh mình mua ở đâu.
Món làm bằng ngà, đồi mồi, sừng tê giác. Vướng quy định quốc tế về động vật hoang dã, có thể bị tịch thu ở cửa khẩu và gây rắc rối pháp lý, bất kể tuổi đời.
Món có dấu hiệu bị cắt khỏi một khối lớn hơn. Mảnh tượng, mảnh phù điêu, đầu tượng bị cắt rời thường gắn với nạn phá huỷ di tích để lấy cắp. Mua chúng là góp phần nuôi thị trường đó.
Mua qua mạng từ người bán ở nước ngoài
Ngày càng nhiều người mua đồ xưa qua các trang rao bán, sàn đấu giá trực tuyến hay hội nhóm của người sưu tầm nước ngoài, rồi nhờ gửi về Việt Nam qua bưu chính hoặc chuyển phát. Cách mua này thiếu hẳn một thứ: bạn không được cầm món đồ trước khi trả tiền. Toàn bộ quyết định dựa trên ảnh và lời mô tả, vì vậy giấy tờ lưu lại càng phải đầy đủ hơn mua trực tiếp.
Trước khi thanh toán, hãy lưu lại toàn bộ trang rao bán dưới dạng ảnh chụp màn hình hoặc tệp, vì người bán có thể sửa hay gỡ bài sau đó. Lưu tin nhắn trao đổi, đặc biệt những câu người bán nói về niên đại, nguồn gốc, tình trạng. Yêu cầu thêm ảnh đáy, ảnh cận các vết sứt, ảnh có thước tỷ lệ. Người bán nghiêm túc thường sẵn lòng; người từ chối mọi yêu cầu thêm ảnh là tín hiệu nên cân nhắc lại.
Khi hàng gửi về, tờ khai của người gửi ở nước ngoài và thông tin trên kiện hàng cũng là một phần hồ sơ. Một kiện hàng khai là "đồ trang trí" hay "quà tặng" trong khi bên trong là đồ xưa có thể khiến hàng bị giữ lại kiểm tra, và tạo ra một mắt xích lệch trong hồ sơ nguồn gốc. Bạn nên đề nghị người bán khai đúng bản chất món hàng.
Khi mở kiện, quay video liên tục từ lúc kiện còn nguyên niêm phong đến khi món đồ được lấy ra. Đoạn video này vừa dùng khi có hư hại do vận chuyển, vừa chứng minh món đồ bạn đưa đi giám định chính là món đã nhận từ người bán.
Câu hỏi thường gặp
Mang đồ xưa mua ở nước ngoài về Việt Nam có phải khai hải quan không?
Tuỳ giá trị và loại hàng theo quy định hải quan hiện hành. Với đồ có khả năng là hiện vật văn hoá, cách an toàn là khai báo và giữ tờ khai, vì tờ khai là một mắt xích trong hồ sơ nguồn gốc khi giám định và đăng ký sau này.
Đồ mua ở nước ngoài có được đăng ký cổ vật ở Việt Nam không?
Theo nguyên lý luật di sản, cổ vật thuộc sở hữu hợp pháp của cá nhân có thể được đăng ký. Hiện vật mua ở nước ngoài cần chứng minh được nguồn gốc hợp pháp và được giám định. Bạn nên hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch về hồ sơ cụ thể.
Không có hoá đơn khi mua ở chợ phiên nước ngoài thì làm sao?
Hãy cố xin người bán viết tay một biên nhận có tên, mô tả món đồ, ngày, chữ ký. Chụp ảnh món đồ tại gian hàng. Nếu thanh toán qua thẻ hay chuyển khoản, lưu chứng từ. Một bộ bằng chứng nhỏ vẫn hơn không có gì.
Catalogue đấu giá ghi niên đại có thay được giám định trong nước không?
Không. Mô tả của nhà đấu giá là ý kiến của người bán, có thể đúng hoặc sai. Nó là thông tin tham khảo quý cho chuyên gia, nhưng kết luận giám định vẫn phải do cơ sở giám định đủ điều kiện đưa ra sau khi xem hiện vật.
Thấy đồ của một ngôi chùa Việt Nam bị rao bán ở nước ngoài thì nên làm gì?
Chụp ảnh, ghi lại nơi rao bán, thời gian, và báo cho cơ quan quản lý di sản hoặc cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước đó. Không nên tự mua để "chuộc" khi chưa trao đổi với cơ quan chức năng, vì việc đó có thể làm phức tạp quá trình thu hồi chính thức.