Một số phép phân tích dùng trong giám định cổ vật, như phát quang nhiệt cho gốm hay carbon-14 cho gỗ, vải, cần lấy một lượng mẫu nhỏ từ chính hiện vật; khi trong nước không làm được, người ta có thể gửi mẫu sang phòng thí nghiệm nước ngoài. Mẫu nhỏ nhưng vẫn là một phần của hiện vật, nên việc lấy mẫu phải được chủ sở hữu đồng ý, do người có chuyên môn làm, được niêm phong có chứng kiến, và với di vật, cổ vật thì cần hỏi cơ quan quản lý về việc đưa mẫu ra khỏi lãnh thổ.
Bài này không giảng lại nguyên lý các phương pháp định tuổi; phần đó thuộc về các tài liệu chuyên về niên đại học. Ở đây bàn chuyện thực hành của nghề giám định: khi nào đáng gửi mẫu đi, chuẩn bị thế nào, làm sao để kết quả trả về chắc chắn là của đúng món đồ, và những giới hạn mà người cầm hiện vật cần biết trước khi đồng ý cho khoan, cắt.
Khi nào đáng nghĩ tới chuyện gửi mẫu ra nước ngoài
Phần lớn các ca giám định đồ xưa trong nhà dân được giải quyết bằng con mắt chuyên gia, so sánh với mẫu chuẩn và các phép kiểm không phá mẫu như kính phóng đại, đèn cực tím, máy phân tích thành phần cầm tay. Phân tích có lấy mẫu chỉ được tính đến khi những cách đó không đủ để kết luận, và khi câu trả lời thật sự quan trọng: món đồ sắp được đăng ký cổ vật, đang là đối tượng tranh chấp, hoặc có giá trị nghiên cứu mà giới chuyên môn cần một con số khách quan.
Lý do phải gửi ra nước ngoài thường là thiết bị: một số phép đo cần máy móc, chất chuẩn và đội ngũ mà không nhiều nơi có, hoặc cần một phòng thí nghiệm độc lập với các bên liên quan để kết quả được chấp nhận rộng rãi. Có những phép đo các viện trong nước đã làm được; trước khi tính chuyện gửi đi, bạn nên hỏi cơ sở giám định hoặc viện nghiên cứu xem trong nước có nơi nào làm được loại phân tích cần thiết không.
Cũng cần tỉnh táo: phân tích ở nước ngoài tốn thời gian và chi phí, kết quả đôi khi chỉ là một khoảng niên đại rộng hoặc một câu "không loại trừ" chứ không phải lời phán quyết. Nếu câu hỏi của bạn chỉ là "đồ này có phải đồ xưa không" thì thường không cần đến bước này.
Phương pháp nào cần lấy mẫu, phương pháp nào không
Bảng chỉ nêu ở mức người cầm hiện vật cần biết để quyết định, không đi vào nguyên lý đo.
| Phương pháp | Thường dùng cho | Có lấy mẫu không |
|---|---|---|
| Quan sát bằng kính phóng đại, kính hiển vi soi nổi | Mọi chất liệu | Không |
| Đèn cực tím | Phát hiện chỗ tu bổ, keo, sơn mới | Không |
| Phân tích huỳnh quang tia X bằng máy cầm tay | Thành phần men, kim loại, màu vẽ | Không, chỉ đo trên bề mặt |
| Chụp X quang | Cấu trúc bên trong, chỗ gắn, chỗ ghép | Không |
| Phát quang nhiệt | Gốm, đất nung | Có, khoan lấy một lượng bột nhỏ ở phần xương gốm |
| Carbon-14 | Gỗ, vải, giấy, xương, chất hữu cơ | Có, cắt một mẩu nhỏ |
| Phân tích thành phần trong phòng thí nghiệm | Kim loại, thuỷ tinh, men | Thường có, mẫu rất nhỏ |
Lượng mẫu cần dùng đã giảm nhiều so với vài chục năm trước, nhưng "nhỏ" vẫn là một vết khoan, một vết cắt vĩnh viễn trên hiện vật. Người lấy mẫu giỏi sẽ chọn chỗ kín, ít ảnh hưởng đến thẩm mỹ và giá trị nghiên cứu.
Ai được lấy mẫu và lấy ở đâu trên hiện vật
Người có chuyên môn, không phải người bán hay người mua. Việc lấy mẫu nên do chuyên viên của cơ sở giám định hoặc phòng thí nghiệm làm, hoặc người được họ chỉ định, theo quy trình của nơi sẽ phân tích. Mẫu do một bên giao dịch tự lấy rồi gửi đi rất dễ bị nghi ngờ.
Chọn chỗ đại diện cho phần gốc. Với gốm, mẫu phải lấy từ phần xương gốm nguyên bản, không phải từ chân đế đã được gắn lại hay phần trám. Với gỗ, phải tránh phần đã thay thế hoặc phần bị xử lý hoá chất. Lấy nhầm vào phần tu bổ thì kết quả nói về phần tu bổ, không phải hiện vật.
Chọn chỗ ít gây hại. Thường là mặt dưới đáy, mặt trong, hoặc mép đã sứt sẵn. Người lấy mẫu cần ghi rõ vị trí, đường kính và độ sâu vết khoan để bổ sung vào hồ sơ nhận diện của hiện vật.
Có sự đồng ý bằng văn bản của chủ sở hữu. Chủ sở hữu ký đồng ý cho lấy mẫu, biết rõ lượng mẫu, vị trí, phương pháp và việc mẫu sẽ bị tiêu hao trong quá trình phân tích, không trả lại.
Niêm phong và chuỗi bảo quản mẫu
Giá trị của một kết quả phân tích phụ thuộc vào việc chứng minh được mẫu đã đo đúng là mẫu lấy từ hiện vật đó. Giới giám định gọi chuỗi giấy tờ này là chuỗi bảo quản mẫu. Một quy trình gọn thường gồm các bước sau.
- Chụp ảnh hiện vật trước khi lấy mẫu, chụp vị trí sẽ lấy, quay video quá trình lấy nếu có thể.
- Lấy mẫu trước sự chứng kiến của chủ sở hữu hoặc người đại diện, và của người thứ ba nếu đây là ca tranh chấp.
- Cho mẫu vào ống hoặc túi sạch, dán niêm phong có chữ ký của những người có mặt, ghi mã mẫu gắn với mã hiện vật.
- Lập biên bản lấy mẫu: ai lấy, lấy ở đâu, bao nhiêu, bằng dụng cụ gì, mã niêm phong là gì.
- Gửi mẫu qua đường có theo dõi, kèm bản sao biên bản; giữ bản gốc ở nơi gửi.
- Khi nhận kết quả, đối chiếu mã mẫu trên phiếu kết quả với biên bản lấy mẫu trước khi đọc kết luận.
Thiếu bước nào thì kết quả có thể vẫn đúng về khoa học nhưng yếu về giá trị chứng minh. Trong tranh chấp, bên không đồng ý sẽ nhắm vào đúng mắt xích bị thiếu.
Đưa mẫu ra khỏi lãnh thổ: câu hỏi cần đặt với cơ quan quản lý
Một mẩu bột gốm hay mẩu gỗ cỡ hạt gạo có phải xin phép như mang cả hiện vật ra nước ngoài không? Đây là câu hỏi mà luật không phải lúc nào cũng trả lời bằng một câu đơn giản, và cách hiểu có thể khác nhau theo loại hiện vật. Nguyên tắc an toàn là coi mẫu lấy từ di vật, cổ vật như một phần của di sản, hỏi trước Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch hoặc cơ quan quản lý di sản, và giữ văn bản trả lời.
Với mẫu từ hiện vật khảo cổ, tức hiện vật phát hiện qua khai quật hay phát hiện tình cờ, câu chuyện chặt hơn hẳn: hiện vật đó thuộc sở hữu toàn dân theo nguyên lý luật di sản, và việc phân tích thường nằm trong chương trình của cơ quan nghiên cứu được giao. Người dân không tự gửi mẫu loại này ra nước ngoài.
Phía nước nhận mẫu cũng có thể đặt câu hỏi. Nhiều phòng thí nghiệm uy tín yêu cầu người gửi xác nhận mẫu có nguồn gốc hợp pháp và đã được phép đưa ra khỏi nước xuất xứ, vì họ không muốn kết quả của mình bị dùng để hợp thức hoá hiện vật buôn lậu. Một bộ hồ sơ rõ ràng ở phía Việt Nam giúp việc này suôn sẻ.
Đọc kết quả trả về và những giới hạn cần biết
Phiếu kết quả của phòng thí nghiệm thường ghi mã mẫu, phương pháp, kết quả đo và khoảng sai số. Với phát quang nhiệt, kết quả là thời điểm lần nung cuối cùng của mẫu gốm, kèm khoảng tin cậy có thể rộng hàng trăm năm. Với carbon-14, kết quả là tuổi của chất hữu cơ, không phải tuổi của đồ vật: một bức tượng tạc từ gỗ cây đã chết lâu trước khi tạc, hoặc gỗ lấy từ lõi một cây cổ thụ, sẽ cho tuổi già hơn tuổi tượng.
Không phép đo nào trả lời được tất cả. Một chiếc bình có xương gốm cổ thật nhưng được vẽ lại, tráng men lại sau này vẫn cho kết quả phát quang nhiệt "cổ" ở phần xương. Một món đồ ghép từ nhiều mảnh khác nhau chỉ cho kết quả về mảnh được lấy mẫu. Vì vậy chuyên gia giám định luôn đặt kết quả phòng thí nghiệm cạnh quan sát kỹ thuật, kiểu dáng, hoa văn và nguồn gốc, không dùng nó như lời phán quyết độc lập.
Khi nhận kết quả, bạn nên yêu cầu cơ sở giám định giải thích bằng văn bản kết quả đó có ý nghĩa gì với kết luận chung về hiện vật. Một con số đứng một mình trên phiếu, không có diễn giải, rất dễ bị người khác đọc sai hoặc trích dẫn lệch về sau.
Gửi mẫu trong ca tranh chấp: hai bên phải thống nhất từ đầu
Khi món đồ đang là đối tượng tranh chấp, ví dụ người mua cho rằng mình bị bán đồ giả còn người bán khẳng định đồ thật, phân tích có lấy mẫu thường được đưa ra như cách phân xử. Nhưng một kết quả do một bên tự đi làm gần như luôn bị bên kia bác bỏ. Muốn kết quả có sức nặng, hai bên cần thống nhất bằng văn bản trước khi lấy mẫu: lấy ở đâu, ai lấy, gửi phòng thí nghiệm nào, ai trả chi phí, và cam kết tôn trọng kết quả đến mức nào.
Chọn phòng thí nghiệm là điểm hay vướng. Một nơi độc lập, không có quan hệ với bên nào, có quy trình công khai và kinh nghiệm với đúng loại chất liệu là lựa chọn dễ được cả hai chấp nhận. Đôi khi chính điều này là lý do người ta chọn phòng thí nghiệm ở nước ngoài, vì cả hai bên đều nghi ngờ các mối quan hệ trong nước của nhau.
Nếu tranh chấp đã ra toà, việc trưng cầu giám định thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng, theo thủ tục riêng của giám định tư pháp. Các bên không tự gửi mẫu đi rồi nộp kết quả như một bằng chứng có sẵn mà mong được chấp nhận ngay. Ở giai đoạn đó, điều các bên nên làm là giữ hiện vật nguyên trạng, không để ai can thiệp, và đề nghị cơ quan tố tụng xem xét phương pháp phù hợp.
Một ví dụ giả định: hai bên thoả thuận gửi mẫu gốm đi phân tích, nhưng không ghi trước kết quả thế nào thì coi là đồ giả. Phiếu trả về cho một khoảng niên đại rộng, bên nào cũng đọc theo hướng có lợi cho mình, và tranh chấp kéo dài thêm. Ghi trước ngưỡng diễn giải, hoặc chỉ định trước người diễn giải, tránh được tình huống này.
Câu hỏi thường gặp
Lấy mẫu phát quang nhiệt có làm hỏng đồ gốm không?
Lấy mẫu để lại một vết khoan nhỏ vĩnh viễn, thường ở chỗ kín như đáy hay mặt trong. Người lấy mẫu có kinh nghiệm sẽ chọn vị trí ít ảnh hưởng nhất và ghi lại vị trí đó. Bạn nên hỏi rõ vị trí, kích thước vết khoan trước khi đồng ý.
Có tự lấy mẫu rồi gửi đi được không?
Về kỹ thuật thì có người làm, nhưng không nên. Mẫu tự lấy dễ lẫn tạp chất, dễ lấy nhầm phần tu bổ, và gần như không có giá trị chứng minh khi tranh chấp vì không có chuỗi bảo quản mẫu. Nên giao cho chuyên viên lấy, có người chứng kiến và niêm phong.
Gửi mẫu nhỏ ra nước ngoài có cần xin phép không?
Nên coi mẫu lấy từ di vật, cổ vật là một phần của di sản và hỏi trước cơ quan quản lý di sản về việc đưa mẫu ra khỏi lãnh thổ. Mẫu từ hiện vật khảo cổ thuộc sở hữu toàn dân thì người dân không tự gửi đi được.
Kết quả carbon-14 có cho biết năm làm ra đồ vật không?
Không trực tiếp. Carbon-14 cho biết tuổi của chất hữu cơ, ví dụ thời điểm cây bị chặt hay sợi vải được thu hoạch, không phải thời điểm người thợ làm ra đồ vật. Chuyên gia phải kết hợp với các bằng chứng khác để suy ra niên đại đồ vật.
Kết quả phòng thí nghiệm nước ngoài có giá trị hơn kết luận giám định trong nước không?
Hai thứ khác nhau. Kết quả phòng thí nghiệm là một số liệu đo; kết luận giám định là đánh giá tổng hợp nhiều bằng chứng. Số liệu tốt giúp kết luận vững hơn, nhưng không tự thay thế kết luận của cơ sở giám định đủ điều kiện.
Mẫu sau khi phân tích có được trả lại không?
Thường là không, vì nhiều phép đo tiêu hao toàn bộ mẫu. Nếu bạn muốn giữ phần mẫu còn thừa, hãy đề nghị ngay từ đầu bằng văn bản; một số phòng thí nghiệm chấp nhận trả lại hoặc lưu giữ có thời hạn.