Khi phiếu giám định kết luận món đồ không phải cổ vật, câu chữ cụ thể rất quan trọng: "đồ phỏng cổ" là đồ làm theo dáng xưa, "đồ mỹ nghệ" là hàng trang trí làm gần đây, "làm cũ" là đồ mới bị xử lý cho trông như xưa, "ghép" là đồ nhiều phần từ nguồn khác nhau, còn "đồ đời sau" là đồ có tuổi nhưng muộn hơn người ta tưởng.
Mỗi chữ nói một điều khác về món đồ và về người đã làm ra nó. Bài này không dạy nhận biết đồ giả bằng mắt; việc đó cần cầm hiện vật và nhiều năm kinh nghiệm. Ở đây chỉ bàn cách đọc phần kết luận phủ định trên phiếu: chữ nào nặng, chữ nào nhẹ, kết luận áp dụng cho toàn bộ hay một phần, căn cứ ở đâu, và bạn nên làm gì với món đồ sau đó.
Kết luận "không phải cổ vật" không đồng nghĩa với "bị lừa"
Người nhận phiếu phủ định thường nghĩ ngay đến chuyện mình bị lừa. Thực tế đa dạng hơn. Một chiếc bình được ông bà mua ở phiên chợ quê như đồ trang trí, nhiều năm sau con cháu tưởng là đồ cổ, đem đi giám định và nhận kết luận "đồ mỹ nghệ". Không ai lừa ai cả; chỉ có trí nhớ của gia đình đã đổi theo thời gian.
Ngược lại, có những chữ trên phiếu mô tả hành vi cố ý: đồ được mài, hun, bôi đất, ngâm hoá chất cho trông cũ, rồi bán như đồ cổ. Khi đó câu chữ trên phiếu là bằng chứng quan trọng nếu bạn muốn làm việc lại với người bán. Vì vậy cần đọc đúng chữ: phiếu đang nói món đồ được làm ra thế nào, chứ chưa nói ai có lỗi.
Đọc bình tĩnh còn có một lý do nữa. Nhiều món đồ không phải cổ vật vẫn có giá trị riêng: đồ phỏng cổ làm khéo, đồ thủ công của một làng nghề, đồ có tuổi vài chục năm gắn với lịch sử gia đình. Kết luận phủ định trả lời câu hỏi "có phải cổ vật không", không trả lời câu hỏi "món đồ có đáng giữ không".
Bảng các chữ thường gặp trong kết luận phủ định
Các nơi giám định dùng từ không hoàn toàn thống nhất. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến, giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi đọc phiếu của mình.
| Chữ trên phiếu | Thường hiểu là | Hàm ý cố ý đánh lừa? |
|---|---|---|
| Đồ phỏng cổ, mô phỏng | Làm theo dáng, hoa văn của đồ xưa; có thể làm gần đây hoặc từ khá lâu | Không tự thân; tuỳ cách món đồ được bán |
| Đồ mỹ nghệ, đồ trang trí | Hàng làm gần đây cho mục đích trang trí, quà tặng | Không; trừ khi bị bán như đồ cổ |
| Đồ làm cũ, xử lý giả cũ | Đồ mới bị tác động bề mặt cho trông như có tuổi | Thường có, vì làm cũ nhằm che tuổi thật |
| Đồ ghép, gắn ghép | Các bộ phận từ nhiều nguồn, nhiều thời được ráp thành một món | Có thể có hoặc không; cần xem ghép để sửa hay để nâng giá |
| Đồ đời sau, niên đại muộn | Có tuổi thật nhưng muộn hơn thời được gán | Tuỳ hoàn cảnh; nhiều khi chỉ là gán nhầm |
| Đồ hiện đại | Làm trong thời gian gần, không có tuổi đáng kể | Không tự thân |
Cột cuối chỉ là hướng hiểu chung. Phiếu giám định mô tả món đồ, không phán xét người bán. Muốn kết luận ai có lỗi, cần thêm thông tin về cách món đồ được quảng cáo và bán ra, và đó là chuyện của thoả thuận mua bán chứ không phải của phiếu.
"Làm cũ" và "ghép": hai chữ cần đọc kỹ nhất
"Làm cũ" là mô tả một hành vi. Khi phiếu viết "bề mặt có dấu hiệu xử lý giả cũ", người giám định đang nói họ thấy dấu vết của tác động cố ý như mài, hun, phủ chất bẩn nhân tạo. Câu này nặng hơn hẳn "đồ hiện đại", vì nó ngầm nói món đồ được chuẩn bị để trông khác với tuổi thật.
Đọc vị trí của dấu làm cũ. Có phiếu nói làm cũ toàn bộ, có phiếu chỉ nói một vùng, ví dụ chân đế được mài cho mòn. Một món đồ xưa thật đôi khi cũng bị người sau "làm đẹp" theo hướng cũ hơn để dễ bán; phiếu sẽ nói rõ nếu phần thân vẫn được đánh giá là có tuổi.
"Ghép" có nhiều mức. Gắn lại một chiếc quai gãy bằng chính mảnh của nó khác với lấy nắp của món này lắp vào thân món kia. Phiếu cẩn thận sẽ ghi rõ bộ phận nào là gốc, bộ phận nào từ nguồn khác, và đánh giá niên đại từng phần nếu được.
Hỏi lại khi phiếu chỉ ghi chung chung. Nếu phiếu chỉ có một chữ "ghép" hoặc "làm cũ" mà không nói ở đâu, hãy đề nghị nơi giám định chỉ rõ vị trí trên ảnh. Thông tin này cần cho mọi bước tiếp theo, kể cả khi bạn chỉ định giữ món đồ trong nhà.
Kết luận phủ định cho một phần hiện vật
Nhiều hiện vật gồm nhiều bộ phận: lư có nắp, bình có đế gỗ, tượng có bệ, ấm có nắp và quai. Phiếu có thể kết luận thân lư là đồ xưa nhưng nắp là đồ làm sau, hoặc tượng là đồ có tuổi còn bệ là đồ mới. Đây là trường hợp rất thường gặp vì nắp, đế, bệ hay bị mất và được thay qua nhiều đời.
Khi đọc, hãy tách kết luận theo từng bộ phận và đánh dấu trên ảnh của chính bạn. Đừng gộp thành một câu chung kiểu "món này là đồ cổ" hay "món này là đồ giả", vì cả hai cách nói đều sai một nửa. Khi chuyển giao món đồ cho người khác, hãy chuyển giao đúng cách nói của phiếu.
Nếu phiếu không tách bộ phận mà món đồ của bạn rõ ràng có nhiều phần, đó là một khoảng trống. Bạn có thể hỏi người giám định đã xem xét bộ phận nào và kết luận có áp dụng cho bộ phận còn lại không. Với những món như lư hương ba chân có nắp hay bộ đỉnh nhiều tầng, câu hỏi này có thể thay đổi hẳn cách hiểu kết luận.
Đọc phần căn cứ của kết luận phủ định
Một kết luận phủ định tốt cũng cần căn cứ như một kết luận khẳng định. Căn cứ có thể là quan sát (dấu công cụ hiện đại, bề mặt bị tác động đồng đều bất thường, chất liệu không dùng vào thời được gán), có thể là phân tích phòng thí nghiệm, có thể là đối chiếu với mẫu đã biết. Phiếu càng nêu rõ căn cứ, bạn càng dễ dùng nó khi cần trao đổi với người khác.
Bạn không cần hiểu sâu về kỹ thuật để đánh giá phần căn cứ. Chỉ cần xem: căn cứ có cụ thể, có chỉ ra vị trí, có ảnh minh hoạ hay không. Một câu "theo kinh nghiệm chuyên môn" đứng một mình yếu hơn nhiều so với câu "đáy có vết mài đều của dụng cụ cầm tay hiện đại, xem ảnh số ba". Phương pháp giám định và giới hạn của chúng là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần thấy căn cứ có được viết ra hay không.
Nếu bạn định dùng phiếu để làm việc lại với người bán, phần căn cứ chính là thứ người bán và người hoà giải sẽ đọc kỹ nhất. Một phiếu phủ định thiếu căn cứ dễ bị bên kia phản bác bằng một tờ giấy khác. Khi đó, đề nghị nơi giám định bổ sung căn cứ bằng văn bản thường có ích hơn là tìm thêm phiếu thứ ba.
Hệ quả thực tế của một kết luận phủ định
Biết món đồ không phải cổ vật giúp bạn tránh nhiều rắc rối về sau. Một số hệ quả đáng biết:
- Món đồ không thuộc diện đăng ký cổ vật; không cần và cũng không nên tìm cách đăng ký.
- Khi mang đồ phỏng cổ, đồ mỹ nghệ ra nước ngoài, có thể phải chứng minh nó không phải cổ vật; phiếu phủ định là một loại giấy tờ có thể dùng tới, nên hỏi cơ quan hải quan, cơ quan văn hoá về yêu cầu hiện hành.
- Nếu đã mua món đồ như đồ cổ, phiếu là căn cứ để trao đổi lại với người bán theo thoả thuận đã có.
- Khi bán lại hoặc tặng, bạn nên nói đúng chữ của phiếu để không vô tình biến mình thành người bán sai tên.
- Với đồ thờ trong gia đình hay ở nhà thờ họ, kết luận phủ định không làm thay đổi ý nghĩa tưởng nhớ của món đồ; nó chỉ làm rõ tuổi.
Ví dụ giả định, một người ở Cần Thơ mua đôi chân đèn đồng được giới thiệu là đồ xưa. Phiếu ghi "đồ mỹ nghệ, bề mặt có xử lý giả cũ ở chân đế". Với phiếu này, người mua có căn cứ cụ thể để trao đổi lại với người bán; đồng thời họ biết nếu giữ lại, đôi chân đèn chỉ nên được giới thiệu với người khác là đồ trang trí.
Sau kết luận phủ định: giữ, ghi chú hay chuyển đi
Khi món đồ không phải cổ vật, câu hỏi tiếp theo là làm gì với nó. Nếu đó là đồ gia đình, nhiều người chọn giữ lại như kỷ vật, chỉ thay đổi cách gọi: thay vì "chiếc bình cổ của ông", nay là "chiếc bình ông mua ở phiên chợ quê". Cách gọi đúng giúp con cháu không lặp lại vòng hiểu lầm cũ sau vài chục năm.
Bạn nên ghi một dòng ngắn vào sổ của món đồ: ngày giám định, nơi giám định, kết luận nguyên văn, và cất phiếu ở chỗ dễ tìm. Đừng vứt phiếu phủ định đi vì thấy nó "không có giá trị". Chính tờ phiếu ấy bảo vệ người sau khỏi việc trả tiền giám định lại cho cùng một câu hỏi, hoặc khỏi việc bị ai đó thuyết phục rằng món đồ là đồ cổ.
Nếu muốn chuyển món đồ đi, dù bán, tặng hay cho, hãy chuyển cả phiếu và nói đúng chữ trên phiếu. Người nhận có quyền biết món đồ đã được giám định ra sao. Làm như vậy vừa sòng phẳng, vừa tránh cho bạn rơi vào cảnh vô tình giới thiệu sai tên món đồ, điều mà chính bạn đã từng là người chịu thiệt khi tin vào lời giới thiệu của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Đồ phỏng cổ có phải là đồ giả không?
Không hẳn. Đồ phỏng cổ là đồ làm theo dáng xưa, có lịch sử làm nghề lâu đời và có thể đã có tuổi. Nó chỉ thành "đồ giả" theo nghĩa xấu khi bị bán như đồ thật của thời mà nó bắt chước.
Phiếu ghi "làm cũ" thì có đòi lại tiền được không?
Phiếu là một căn cứ quan trọng, nhưng việc đòi lại tiền phụ thuộc thoả thuận mua bán, cách người bán đã giới thiệu món đồ và bằng chứng giao dịch. Bạn nên giữ phiếu, giữ tin nhắn, hoá đơn và hỏi người có chuyên môn pháp lý khi cần.
Nắp là đồ mới nhưng thân là đồ xưa thì gọi món đồ thế nào?
Hãy gọi theo đúng cách phiếu tách bộ phận, ví dụ "thân lư có niên đại…, nắp làm sau". Gộp thành "đồ cổ" hay "đồ giả" đều không đúng. Khi bán hay tặng, nói rõ điều này giúp tránh hiểu lầm.
Kết luận "đồ đời sau" khác "đồ hiện đại" thế nào?
Đồ đời sau có tuổi thật nhưng muộn hơn thời được gán, có khi vẫn hàng trăm năm. Đồ hiện đại là đồ làm gần đây, không có tuổi đáng kể. Hai kết luận này có hệ quả rất khác nhau khi bàn chuyện đăng ký hay mang đi.
Không đồng ý với kết luận phủ định thì làm gì?
Trước hết đọc phần căn cứ và hỏi nơi giám định giải thích. Nếu vẫn thấy có lý do để nghi ngờ, bạn có thể đề nghị giám định lại ở nơi có chuyên môn phù hợp, mang theo phiếu cũ. Tránh tìm nơi chỉ để có tờ giấy ngược lại.
Đồ mỹ nghệ mang ra nước ngoài có cần giấy tờ gì không?
Tuỳ trường hợp, nhất là món đồ trông giống đồ xưa. Có thể cần chứng minh nó không phải cổ vật. Quy định và nơi cấp giấy có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan văn hoá hoặc hải quan trước khi đi.