Khi mang đồ xưa đi giám định, kỳ vọng thực tế là: nhiều khả năng món đồ muộn hơn bạn nghĩ, hoặc là đồ phỏng cổ, hoặc kết luận chỉ dừng ở mức "chưa đủ cơ sở". Trường hợp món đồ đúng hay vượt kỳ vọng vẫn có, nhưng hiếm hơn. Lý do không phải người giám định khắt khe, mà vì đồ làm theo kiểu cổ nhiều hơn đồ cổ thật rất nhiều lần, và câu chuyện gia đình thường lớn dần qua các thế hệ.
Chuẩn bị tâm lý đúng giúp bạn đón kết quả bình tĩnh, hỏi được những câu có ích, và tránh rơi vào vòng đi tìm hết nơi này đến nơi khác chỉ để nghe một câu mình muốn nghe. Bài không đưa con số thống kê nào, vì không có số liệu công bố chung; những gì dưới đây dựa trên cách thị trường đồ xưa và nghề giám định vận hành.
Vì sao phần lớn đồ mang đi không cổ như kỳ vọng
Hãy nghĩ về số lượng. Đồ cổ thật của một thời là hữu hạn, lại hao hụt dần qua chiến tranh, thiên tai, thời gian. Trong khi đó, đồ làm theo kiểu cổ được sản xuất liên tục: có thứ làm để thờ cúng, để trang trí, có thứ làm để bán như đồ cổ. Khi rút ngẫu nhiên một món đồ "trông cổ" từ một ngôi nhà hay một sạp chợ, khả năng nó thuộc nhóm thứ hai lớn hơn nhiều.
Thứ hai là chuyện "cổ" trong mắt người thường. Một chiếc bình có men rạn, ố vàng, đế mòn trông rất xưa, nhưng những dấu hiệu đó có thể xuất hiện sau vài chục năm sử dụng, hoặc được tạo ra bằng kỹ thuật làm cũ. Đồ của thời ông bà mình, tức khoảng năm, bảy chục năm trước, đã đủ để trông rất cũ mà vẫn chưa phải là cổ vật theo tiêu chí luật.
Ngoài ra, những món thật sự quý hiếm thường đã nằm trong bảo tàng, trong các bộ sưu tập được biết đến, hoặc đã qua tay nhiều người có nghề. Xác suất một món như thế còn nằm lặng lẽ trong một gia đình mà chưa ai để ý là có, nhưng nhỏ.
Thứ ba là câu chuyện. "Đồ của cụ tổ đời vua X" thường được kể lại qua nhiều người, mỗi lần kể lại thêm một chút chắc chắn. Không ai nói dối, nhưng ký ức gia đình không phải là tư liệu niên đại.
Vì sao kỳ vọng thường neo cao
Hiệu ứng sở hữu. Các nhà kinh tế học hành vi đã mô tả từ lâu xu hướng con người định giá đồ của mình cao hơn đồ tương tự của người khác. Với đồ xưa trong nhà, xu hướng đó còn được cộng thêm tình cảm gia đình.
So sánh bằng ảnh trên mạng. Thấy một món "giống hệt" được giới thiệu là cổ vật quý, nhiều người kết luận đồ nhà mình cũng vậy. Nhưng đồ phỏng cổ được làm để trông giống những món nổi tiếng, nên càng giống càng phải nghi.
Lời khen của người lạ. Người hỏi mua thường khen để mở đầu câu chuyện. Một lời khen nhiệt tình không phải là ý kiến chuyên môn, và có khi là bước đầu của một kịch bản thu phí.
Chỉ tìm thông tin xác nhận. Khi đã tin, người ta có xu hướng chú ý những chi tiết khớp với niềm tin và bỏ qua chi tiết không khớp. Biết mình có xu hướng này là cách tốt nhất để giảm nó.
Bốn kết cục thường gặp
Món đồ đúng như kỳ vọng. Kết luận phù hợp với điều gia đình tin: đồ có tuổi, thuộc khoảng thời gian như được kể. Đây là kết cục đẹp nhất nhưng không phải phổ biến nhất. Ngay cả khi đó, kết luận thường ghi rõ những điểm còn chưa chắc.
Đồ xưa thật nhưng muộn hơn nghĩ. Món đồ có tuổi, nhưng thuộc giai đoạn sau, có khi làm theo kiểu dáng của thời trước. Gia đình thường bất ngờ, đôi khi thất vọng, nhưng món đồ vẫn là đồ xưa thật có giá trị tư liệu.
Đồ phỏng cổ hoặc đồ mỹ nghệ. Món đồ được làm trong vài chục năm gần đây. Có thể nó được làm cẩn thận, có giá trị thẩm mỹ, nhưng không phải đồ cổ. Nếu món đồ được mua như đồ cổ, đây là lúc nghĩ đến quyền lợi người mua.
Chưa đủ cơ sở kết luận. Người giám định không đưa ra được kết luận chắc chắn, vì mẫu đối chiếu ít, đồ sửa nhiều hoặc đặc điểm mâu thuẫn. Kết cục này dễ gây bực bội nhất, nhưng nó trung thực hơn một kết luận đoán đại.
Kỳ vọng và thực tế hay gặp
Một vài kỳ vọng thường thấy ở người lần đầu mang đồ đi giám định, đặt cạnh những gì hay xảy ra:
| Kỳ vọng | Thực tế hay gặp |
|---|---|
| Người giám định nhìn một lúc là biết | Món khó có thể phải để lại, chờ đối chiếu, chờ hội đồng |
| Kết luận sẽ là "thật" hoặc "giả" | Kết luận mô tả chất liệu, khung niên đại, tình trạng, kèm mức độ chắc chắn |
| Giấy giám định sẽ ghi giá | Giám định đúng chuẩn không định giá |
| Có giấy là bán được ngay | Mua bán còn phụ thuộc người mua, quy định với cổ vật, nguồn gốc hợp pháp |
| Món đồ gia đình giữ lâu đời chắc chắn là cổ vật | Đồ giữ lâu đời có thể có tuổi thật nhưng chưa đủ tiêu chí cổ vật |
| Đồ càng nặng, càng bẩn càng cổ | Trọng lượng và độ bẩn không phải căn cứ niên đại; có khi là dấu hiệu làm cũ |
Đọc bảng này trước buổi giám định không làm giảm niềm vui nếu kết quả tốt, nhưng giúp bạn không bị hụt hẫng nếu kết quả bình thường.
Chuẩn bị tâm lý trước buổi giám định
Vài việc nhỏ giúp bạn đi giám định với cái đầu tỉnh:
- Viết ra điều gia đình tin về món đồ, và tách riêng điều nào có căn cứ (giấy tờ, ảnh cũ) với điều nào chỉ là lời kể.
- Tự hỏi: nếu kết quả cho thấy đây là đồ mỹ nghệ, mình sẽ làm gì với nó. Nếu câu trả lời là "vẫn giữ để thờ", thì kết quả nào cũng không làm đổi cuộc sống của bạn.
- Nếu đi cùng người nhà, thống nhất trước rằng sẽ nghe hết kết luận, không tranh cãi với người giám định tại chỗ.
- Chuẩn bị câu hỏi về căn cứ, để nếu kết quả bất ngờ, bạn biết hỏi gì thay vì chỉ phản ứng.
- Đừng hứa trước với người mua hay người trong họ về kết quả.
Những việc này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng ai từng chứng kiến một gia đình tranh cãi ngay tại bàn giám định đều hiểu chúng hữu ích thế nào. Một buổi giám định bình tĩnh cũng giúp người giám định giải thích được nhiều hơn.
Khi kết quả không như mong muốn
Phản ứng đầu tiên của nhiều người là nghi ngờ người giám định. Điều đó dễ hiểu, nhưng hãy bắt đầu bằng việc hỏi căn cứ: những đặc điểm nào khiến họ đi đến kết luận này, đặc điểm nào không phù hợp với điều gia đình tin. Một người giám định nghiêm túc sẽ chỉ được cụ thể.
Nếu sau khi nghe căn cứ bạn vẫn thấy có lý do để nghi ngờ, chẳng hạn kết luận mâu thuẫn với một tư liệu gia đình đáng tin, bạn có thể đề nghị giám định lại ở nơi có chuyên môn sâu về đúng loại hiện vật. Nhưng hãy mang theo lý do cụ thể, không chỉ mang theo hy vọng.
Nếu món đồ được mua với lời cam kết là đồ cổ, kết quả bất lợi còn mở ra câu hỏi về quyền lợi người mua. Lúc đó, giữ nguyên kết luận, giấy mua bán, tin nhắn trao đổi với người bán, rồi tìm hiểu đường thương lượng, hoà giải hay khởi kiện; chuyên mục về giám định trong giao dịch của trang bàn kỹ hơn.
Và nên nhớ: kết luận về tuổi không xoá đi giá trị kỷ niệm. Chiếc bình mà bà ngoại cắm hoa mỗi Tết vẫn là chiếc bình đó, dù nó làm cách đây sáu mươi năm hay ba trăm năm.
Những gì bạn vẫn nhận được dù kết quả bình thường
Một kết luận rằng món đồ chỉ là đồ phỏng cổ hay đồ cũ vài chục năm vẫn mang lại vài thứ cụ thể. Thứ nhất là một bản mô tả chính xác: kích thước, chất liệu, kỹ thuật, ảnh, được ghi lại bởi người có nghề. Bản mô tả này giúp con cháu sau này không phải đoán, và giúp nhận lại món đồ nếu chẳng may bị mất.
Thứ hai là sự yên tâm khi giao dịch. Nếu có người hỏi mua với lời khen ngợi quá mức, bạn biết mình đang có gì trong tay. Nếu bạn định mang món đồ ra nước ngoài làm quà, một kết luận rằng đó là đồ mỹ nghệ có ích hơn nhiều so với không có gì.
Thứ ba là bài học cho con mắt. Nghe người giám định chỉ ra vì sao món đồ không cổ là một buổi học mà sách khó thay được: đường khuôn ở đâu, men khác thế nào, vết làm cũ trông ra sao. Nhiều người chơi lâu năm kể rằng họ học được nhiều nhất từ những lần nhận kết quả không như ý.
Khi kết quả vượt mong đợi
Hiếm hơn, nhưng có xảy ra: món đồ hoá ra có tuổi và giá trị tư liệu cao hơn gia đình nghĩ. Lúc này điều cần nhất là bình tĩnh và kín đáo. Đừng vội đăng ảnh lên mạng kèm kết luận, đừng kể rộng với hàng xóm; một món đồ được biết là quý trở thành mục tiêu của kẻ trộm và của những lời mời mua dồn dập.
Tiếp theo, nghĩ đến việc bảo quản cho đúng, giữ kỹ kết luận và hồ sơ, và tìm hiểu xem món đồ có thuộc diện nên đăng ký cổ vật theo quy định hiện hành không. Nếu có ý định bán, hãy nhớ những ràng buộc pháp lý với cổ vật, và tìm hiểu kỹ trước khi nhận bất cứ lời đề nghị nào.
Một số gia đình chọn cách khác: cho bảo tàng mượn trưng bày hoặc hiến tặng, để món đồ được nghiên cứu và nhiều người được xem. Đó là lựa chọn riêng của mỗi nhà, và không có cách nào là duy nhất đúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mang tất cả đồ cũ trong nhà đi giám định một lần?
Thường không cần. Nhờ một chuyên gia xem qua cả bộ để sàng lọc, rồi chỉ giám định kỹ những món có dấu hiệu đáng chú ý hoặc những món sắp được mua bán, chia thừa kế. Cách này tiết kiệm mà vẫn không bỏ sót.
Kết quả "chưa đủ cơ sở kết luận" có phải là người giám định né tránh?
Thường không. Đó là kết luận trung thực khi căn cứ không đủ. Hãy hỏi cụ thể còn thiếu gì: mẫu đối chiếu, phép đo, hay tư liệu nguồn gốc. Câu trả lời giúp bạn biết có nên đi tiếp ở nơi khác hay không.
Đồ của ông bà để lại mà giám định ra đồ mới thì có phải bị lừa không?
Chưa chắc. Ông bà có thể mua món đồ như đồ trang trí, hoặc chính ông bà đã mua phải đồ không đúng lời người bán. Câu chuyện gia đình theo thời gian cũng hay được thêm thắt. Điều quan trọng là bây giờ bạn biết đúng món đồ là gì.
Có nên khoe kết quả giám định tốt lên mạng xã hội?
Nên cân nhắc kỹ. Kết luận kèm ảnh món đồ quý có thể thu hút kẻ trộm và những lời mời mua thiếu minh bạch. Nếu muốn chia sẻ, hãy bỏ thông tin về nơi cất giữ và cân nhắc chỉ chia sẻ với người tin cậy.
Mất bao lâu mới có kết quả giám định?
Tuỳ nơi và tuỳ món đồ. Món đơn giản có thể nhanh, món khó cần đối chiếu, họp hội đồng hoặc chờ phân tích có thể mất lâu hơn nhiều. Hãy hỏi thời gian dự kiến khi giao đồ và yêu cầu ghi vào biên nhận.