Trước khi tháo dỡ một ngôi nhà gỗ cổ, gia đình nên làm ba việc: ghi lại toàn bộ ngôi nhà bằng ảnh, số đo và sơ đồ; đánh số các cấu kiện có chạm khắc hoặc có chữ; và hỏi ý kiến người có chuyên môn về kiến trúc gỗ truyền thống hay bảo tàng địa phương. Nếu nhà nằm trong một di tích đã xếp hạng hoặc trong khu vực bảo vệ di tích, việc sửa chữa, tháo dỡ phải theo quy định của pháp luật di sản và cần hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch trước.
Bài này viết cho các gia đình có ngôi nhà ba gian, năm gian ở Bắc Bộ, nhà rường ở Huế và miền Trung, nhà gỗ ở Nam Bộ đã xuống cấp và đang tính chuyện thay bằng nhà mới. Bài không bàn chuyện bán nhà cổ hay giá trị bằng tiền, chỉ giúp gia đình không làm mất những thứ không thể làm lại.
Nhà gỗ cổ khác đồ cổ trong tủ ở chỗ nào
Một chiếc lọ cổ là một món đồ trọn vẹn. Một ngôi nhà gỗ cổ là hàng trăm cấu kiện ăn khớp với nhau bằng mộng, không đinh, được dựng theo một trật tự mà người thợ xưa hiểu rõ: cột cái, cột quân, xà, kèo, bẩy, đầu dư, rui, mè, ván bưng, cửa bức bàn. Giá trị của ngôi nhà không chỉ nằm ở từng mảng chạm đẹp, mà ở cả cách chúng được kết hợp với nhau.
Vì vậy, khi tháo một ngôi nhà mà không ghi lại, thứ mất đi lớn nhất không phải là gỗ, mà là thông tin về cách dựng. Những mảng chạm có thể được giữ lại, nhưng không ai còn biết chúng từng nằm ở đâu, nối với cái gì, và thuộc về một kiểu nhà nào của vùng nào. Người nghiên cứu kiến trúc dân gian thường tiếc những ngôi nhà bị tháo vội hơn những ngôi nhà bị sập.
Điểm khác thứ hai là nhà gỗ đã sống cùng gia đình. Trên xà, trên cột có thể có dấu vết của nhiều đợt sửa chữa, thay thế, có khi có dòng chữ ghi ngày dựng nhà trên cây thượng lương. Những dấu vết ấy là một phần lịch sử của dòng họ, và cũng là căn cứ quan trọng nếu sau này có người muốn xác định niên đại ngôi nhà.
Những cấu kiện nên ưu tiên giữ lại
Không phải gia đình nào cũng giữ được cả ngôi nhà. Nếu phải chọn, nên ưu tiên những phần sau:
- Cây thượng lương và những cấu kiện có chữ: dòng chữ ghi ngày, tháng, năm dựng nhà hay tên người chủ là thông tin niên đại quý nhất, nhiều khi là duy nhất.
- Vì kèo, đầu dư, bẩy có chạm khắc: đề tài và phong cách chạm cho biết thời kỳ, vùng miền và tay nghề phường thợ.
- Cửa bức bàn, cửa thượng song hạ bản, ván ô chạm: thường là phần trang trí công phu nhất của gian giữa.
- Cột có dấu đục, dấu mộng đặc biệt: cho biết kỹ thuật dựng nhà.
- Đồ gỗ gắn với nhà: hoành phi, câu đối gỗ, khám thờ, sập gụ, nếu là của gia đình.
- Gạch, ngói có dấu riêng: gạch có in dấu lò, ngói mũi hài hay ngói vảy cá cổ, giữ lại vài viên làm mẫu.
Những phần trơn, đã mục nặng hoặc đã thay bằng gỗ mới trong vài chục năm gần đây có thể không cần giữ, nhưng nên chụp ảnh và ghi chú trước khi bỏ.
Ghi hồ sơ ngôi nhà trước khi tháo
Việc ghi hồ sơ nên làm khi nhà còn đứng nguyên. Gia đình tự làm được phần lớn, chỉ cần kiên nhẫn:
- Chụp tổng thể bốn mặt ngoài, mái, sân, rồi chụp từng gian từ nhiều góc, cả trần và nền.
- Vẽ một sơ đồ mặt bằng đơn giản, đánh số các hàng cột, các gian; đo khoảng cách giữa các cột, chiều cao tới xà.
- Đánh số từng cấu kiện quan trọng bằng thẻ giấy buộc dây hoặc băng dính giấy, không đóng đinh, không viết sơn lên gỗ; ghi số tương ứng vào sơ đồ.
- Chụp cận các mảng chạm, các mối mộng, các dòng chữ, có thước đo bên cạnh.
- Ghi lại lời kể của người lớn: nhà dựng đời ai, thợ ở đâu, đã sửa những lần nào, gian nào dùng làm gì.
- Khi tháo, chụp ảnh từng bước, giữ thẻ số trên cấu kiện cho tới khi cất giữ xong.
Bộ hồ sơ này cho phép dựng lại ngôi nhà ở chỗ khác nếu sau này gia đình muốn, giúp bảo tàng hoặc nhà nghiên cứu hiểu ngôi nhà nếu gia đình hiến tặng, và là căn cứ khi có người cần xác định niên đại.
Nhờ ai xem và chuyên môn xem được gì ở gỗ cũ
Với nhà gỗ, người có thể giúp gia đình nhiều nhất thường là cán bộ bảo tàng tỉnh, người nghiên cứu kiến trúc truyền thống ở các trường đại học, và các phường thợ mộc truyền thống có kinh nghiệm tu bổ di tích. Họ nhìn ra kiểu nhà, phong cách chạm, kỹ thuật mộng, và cho gia đình biết ngôi nhà có điểm gì đặc biệt so với nhà cùng vùng.
Việc xác định niên đại nhà gỗ dựa vào nhiều nguồn cùng lúc: dòng chữ trên thượng lương nếu có, đề tài và phong cách chạm, kỹ thuật dựng, so sánh với những ngôi nhà, ngôi đình đã biết niên đại trong vùng, và tư liệu của gia đình. Phân tích phòng thí nghiệm như định tuổi carbon cho gỗ có tồn tại, nhưng chỉ cho biết khoảng thời gian cây gỗ còn sống, không cho biết năm dựng nhà. Gỗ quý thời trước hay được tái sử dụng từ nhà cũ sang nhà mới, nên tuổi gỗ và tuổi ngôi nhà có thể chênh nhau rất xa. Thêm nữa, phép đo cần lấy mẫu gỗ, tức là phá huỷ một phần nhỏ, nên chỉ làm khi thật cần và ở chỗ không ảnh hưởng mảng chạm.
Gia đình nên thận trọng với những người tự xưng "chuyên mua nhà cổ" đến xem rồi trả lời ngay rằng nhà có giá trị hay không. Họ có thể có kinh nghiệm thật, nhưng cũng có lợi ích riêng. Nếu muốn ý kiến khách quan, hãy hỏi một nơi không có ý định mua.
Khi nào cần xin phép, khi nào tự quyết được
Bảng dưới phân biệt ở mức nguyên lý. Quy định cụ thể theo Luật Di sản văn hoá 2024 và văn bản hướng dẫn, cùng quy định quản lý riêng của từng khu phố cổ, làng cổ.
| Tình trạng ngôi nhà | Nguyên tắc chung | Nên hỏi ai |
|---|---|---|
| Nhà là di tích đã được xếp hạng | Mọi việc tu bổ, sửa chữa, tháo dỡ phải theo quy định về di tích, có thẩm định và cho phép | Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch |
| Nhà nằm trong khu vực bảo vệ di tích hoặc trong khu phố cổ, làng cổ có quy chế quản lý | Có thể có giới hạn về xây dựng, cải tạo | Chính quyền cấp xã, ban quản lý khu phố cổ, làng cổ |
| Nhà nằm trong danh mục kiểm kê di tích của địa phương | Nên hỏi trước khi tháo dù chưa xếp hạng | Phòng hoặc cơ quan quản lý di sản của tỉnh |
| Nhà gỗ thông thường của gia đình | Gia đình tự quyết, theo quy định xây dựng chung | Có thể hỏi bảo tàng tỉnh để được tư vấn |
Nhiều gia đình không biết nhà mình đã được đưa vào danh mục kiểm kê. Một cuộc gọi hỏi trước không tốn gì, mà tránh được rắc rối lớn nếu tháo dỡ rồi mới biết.
Những sai lầm hay gặp khi tháo dỡ nhà gỗ cổ
Tháo vội trong vài ngày cho kịp tiến độ xây. Thợ tháo nhanh thường cưa đứt mộng thay vì đóng mộng ra, làm hỏng chính những đầu cấu kiện có giá trị nhất. Nên tính thời gian tháo dỡ vào kế hoạch xây nhà mới ngay từ đầu, và giao cho thợ có kinh nghiệm với nhà gỗ.
Đóng đinh, viết sơn số thứ tự lên gỗ. Đánh số là đúng, nhưng đinh và sơn để lại dấu vĩnh viễn trên bề mặt chạm. Thẻ giấy buộc dây hoặc băng dính giấy là đủ, miễn ghi số rõ và chụp ảnh từng cấu kiện cùng thẻ số.
Chỉ giữ mảng chạm, bỏ hết phần trơn. Phần trơn như cột, xà mang dấu mộng, dấu đục cho biết kỹ thuật dựng. Không giữ được hết thì ít nhất chụp ảnh và đo trước khi bỏ.
Để thợ hoặc người mua tự chọn mang đi những món "không cần". Gia đình nên tự quyết danh sách giữ, bỏ, bán, có ghi chép, thay vì để người khác quyết thay trong lúc bận rộn.
Bỏ qua những thứ dưới nền. Khi dỡ nền nhà cũ, có thể gặp gạch, ngói, đồ gốm có tuổi nằm sâu dưới đất. Gặp những thứ đó thì dừng lại và báo chính quyền cấp xã, vì hiện vật trong lòng đất không xử lý như đồ của gia đình.
Sau khi tháo: giữ, dựng lại hay hiến tặng
Giữ để dựng lại sau. Cấu kiện cần được cất nơi khô, kê cao khỏi nền, có mái che, xếp theo nhóm và giữ nguyên thẻ số. Gỗ để ngoài mưa nắng vài mùa là đủ hỏng những mảng chạm mỏng.
Dùng lại một phần trong nhà mới. Nhiều gia đình đưa bộ vì kèo hay cửa bức bàn vào gian thờ của nhà mới. Nên ghi lại cấu kiện nào đã đi đâu, để thông tin về ngôi nhà cũ không bị đứt.
Hiến tặng cho bảo tàng. Một số bảo tàng sưu tầm cấu kiện kiến trúc hoặc cả ngôi nhà. Bảo tàng sẽ cần bộ hồ sơ ghi chép ở trên để đánh giá. Nên liên hệ trước khi tháo, vì có nơi muốn tự cử người tháo dỡ.
Bán cho người mua nhà cổ. Đây là quyền của gia đình nếu nhà không thuộc diện bị hạn chế. Bài không bàn giá, chỉ lưu ý: giữ một bộ hồ sơ ảnh cho gia đình, và hỏi người mua sẽ dựng lại hay tách lẻ. Cấu kiện bị tách lẻ bán rải rác thì thông tin về ngôi nhà gần như mất hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ bao nhiêu năm thì được coi là nhà cổ?
Không có một mốc tuổi nào tự làm ngôi nhà thành di tích. Ngôi nhà chỉ là di tích khi được cơ quan có thẩm quyền xếp hạng. Trong cách nói thông thường, nhà gỗ truyền thống có tuổi từ vài chục năm trở lên và giữ được kết cấu cũ thường được gọi là nhà cổ.
Làm sao biết nhà mình có trong danh mục kiểm kê di tích không?
Bạn hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan quản lý di sản của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh. Danh mục kiểm kê do địa phương lập, có khi gồm cả nhà ở dân gian tiêu biểu. Hỏi trước khi tháo để tránh rắc rối về sau.
Trên cây xà có chữ Hán, có nên giữ không?
Nên giữ nguyên và chụp ảnh rõ. Dòng chữ trên thượng lương thường ghi ngày tháng năm dựng nhà theo âm lịch và niên hiệu, đôi khi kèm tên chủ nhà. Đó là thông tin niên đại quý nhất của ngôi nhà. Có thể nhờ người đọc chữ Hán Nôm dịch, nhưng không cạo hay sơn lại.
Có nên đánh bóng, sơn lại cấu kiện cũ trước khi cất?
Không nên. Lớp gỗ cũ, vết mòn, dấu đục là thông tin cho người nghiên cứu và người giám định. Chỉ cần làm sạch bụi bằng chổi mềm, để khô, kê cao, che chắn. Nếu có mối mọt, nên hỏi người có kinh nghiệm bảo quản gỗ trước khi dùng hoá chất.
Định tuổi carbon có cho biết nhà dựng năm nào không?
Không. Phương pháp này cho biết khoảng thời gian cây gỗ còn sống, với một biên độ sai số, chứ không cho biết năm người ta dựng nhà. Gỗ thời trước hay được tái sử dụng, nên kết quả chỉ là một trong nhiều manh mối, phải kết hợp với chữ trên thượng lương, phong cách chạm và tư liệu gia đình.
Bảo tàng có nhận cả ngôi nhà gỗ không?
Một số bảo tàng có sưu tầm nhà truyền thống hoặc cấu kiện kiến trúc, nhưng không phải nơi nào cũng có chỗ và kinh phí để tháo, chuyển, dựng lại. Gia đình nên liên hệ sớm, gửi ảnh và hồ sơ, để bảo tàng cân nhắc trước khi việc tháo dỡ bắt đầu.