Trước khi tu bổ, sơn thếp lại đồ thờ cổ ở đình, chùa hay nhà thờ họ, nên có người chuyên môn xem để biết phần nào là gốc, phần nào đã sửa đời sau, lớp sơn thếp đang có làm bằng gì, và mức hư hại thật đến đâu. Nếu đồ thờ thuộc một di tích đã xếp hạng, việc tu bổ di vật, cổ vật trong di tích còn phải theo quy định của pháp luật di sản, có thẩm định và cho phép của cơ quan có thẩm quyền.
Lý do rất đơn giản: một lớp sơn mới phủ lên là đủ xoá những dấu vết đã nằm đó hàng trăm năm, và không có cách nào lấy lại. Bài này viết cho ban quản lý đình, chùa, hội đồng gia tộc và những người công đức muốn làm đẹp nơi thờ tự của làng, của họ. Bài mô tả đồ thờ như di sản, không bàn chuyện tâm linh.
Vì sao "làm mới cho đẹp" là rủi ro lớn nhất
Đồ thờ cổ thường đã cũ, bong sơn, mờ thếp, có chỗ nứt. Với người trong làng, nhìn một pho tượng, một bộ kiệu như vậy dễ thấy xót và muốn sửa cho tươm tất trước ngày hội. Ý định ấy rất đáng quý. Vấn đề là cách sửa phổ biến, cạo đi lớp cũ rồi sơn nhũ hay thếp lại toàn bộ, lại chính là cách làm mất nhiều thông tin nhất.
Lớp sơn son thếp vàng cổ không chỉ là màu. Nó cho biết kỹ thuật của một thời: sơn ta lấy từ nhựa cây sơn, các lớp lót, cách thếp. Màu cũ, độ rạn, chỗ mòn do tay người chạm qua nhiều thế hệ đều là dấu tuổi. Khi những lớp này bị cạo hay bị phủ kín, người nghiên cứu về sau gần như không còn căn cứ để xác định món đồ được làm từ bao giờ, sửa qua mấy lần.
Nhiều di tích ở nước ta đã trải qua những đợt "trùng tu làm mới" như vậy, và giới nghiên cứu di sản đã nhiều lần lên tiếng về chuyện này. Bài học chung là đồ thờ cổ cần được bảo quản và tu bổ, không phải được thay áo mới. Muốn vậy, bước đầu tiên luôn là nhìn kỹ trước khi động tay.
Một rủi ro ít người để ý là vật liệu mới. Sơn công nghiệp, keo hiện đại, nhũ kim loại có thể bám chặt vào lớp cũ, đổi màu theo thời gian và rất khó gỡ ra khi về sau có người muốn phục hồi đúng cách. Chọn sai vật liệu hôm nay là để lại một bài toán khó cho thế hệ sau.
Những lớp thông tin trên một món đồ thờ cổ
Trước khi tu bổ, người chuyên môn thường tìm và ghi lại những lớp thông tin sau. Mất bất kỳ lớp nào cũng là mất một phần lịch sử của món đồ:
- Lớp sơn và thếp gốc: chất liệu, màu, kỹ thuật, độ rạn, những chỗ còn nguyên.
- Các lớp sửa chữa đời sau: nhiều món đồ đã được sơn lại một hai lần trong quá khứ; phân biệt được lớp nào gốc, lớp nào sau là thông tin niên đại quan trọng.
- Chữ, dấu dưới bệ, sau lưng, trong lòng: có khi ghi năm làm, năm sửa, tên người công đức, tên phường thợ.
- Hốc chứa vật phẩm: theo tục lệ ở nhiều nơi, tượng có hốc nhỏ ở lưng hay đáy đặt vật phẩm khi làm lễ an vị; mở ra cần có sự đồng ý của cộng đồng và có người ghi chép.
- Dấu gia công: vết đục, vết bào, cách ghép mộng, cho biết tay nghề và thời kỳ.
- Dấu sử dụng: chỗ mòn do tay cầm, do rước kiệu, do lau chùi nhiều năm.
Ghi lại những lớp này bằng ảnh và mô tả trước khi tu bổ, kể cả khi quyết định sẽ sơn lại, là trách nhiệm tối thiểu với đồ thờ của cộng đồng.
Khi nào cần xin phép, khi nào cộng đồng tự quyết
Phân biệt ở mức nguyên lý theo Luật Di sản văn hoá 2024. Thủ tục, hồ sơ cụ thể hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
| Nơi có đồ thờ | Nguyên tắc | Nên làm |
|---|---|---|
| Di tích đã xếp hạng cấp tỉnh, quốc gia, quốc gia đặc biệt | Tu bổ di vật, cổ vật trong di tích phải có phương án, được thẩm định và cho phép | Liên hệ cơ quan quản lý di sản trước mọi việc tu bổ |
| Nơi thờ tự trong danh mục kiểm kê của địa phương | Nên hỏi ý kiến cơ quan quản lý di sản trước | Gửi ảnh, mô tả dự kiến tu bổ |
| Nhà thờ họ, miếu nhỏ chưa xếp hạng | Cộng đồng tự quyết theo quy định chung | Vẫn nên mời người chuyên môn xem với đồ có tuổi |
| Ban thờ gia đình | Gia đình tự quyết | Với đồ có tuổi, chụp ảnh, ghi chép trước khi sửa |
Nếu không rõ nơi thờ tự của làng mình đã được xếp hạng hay kiểm kê chưa, hãy hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã. Câu trả lời quyết định toàn bộ cách làm tiếp theo.
Bảo quản, tu sửa, phục hồi và làm mới khác nhau thế nào
Bảo quản. Giữ món đồ ở trạng thái hiện có, ngăn hư hại tiếp: làm sạch nhẹ, chống ẩm, chống mối mọt, gia cố chỗ bong. Đây là việc nên làm thường xuyên và ít rủi ro nhất.
Tu sửa. Sửa những chỗ hỏng làm ảnh hưởng tới kết cấu hay an toàn, như gắn lại phần gãy, thay một chi tiết đã mục, với vật liệu và kỹ thuật tương thích, có ghi chép.
Phục hồi. Đưa món đồ về gần trạng thái gốc dựa trên căn cứ khoa học: ảnh cũ, phần gốc còn sót, tư liệu so sánh. Đòi hỏi chuyên môn cao và luôn phải phân biệt được phần mới với phần cũ.
Làm mới. Phủ lại toàn bộ cho sáng đẹp, thường không dựa trên căn cứ gì về trạng thái gốc. Đây là cách làm cần tránh với đồ thờ cổ.
Chọn mức can thiệp thấp nhất đủ dùng. Nguyên tắc chung của nghề bảo tồn là can thiệp ít nhất có thể, và những gì đã thêm vào thì về sau gỡ ra được. Khi phân vân giữa hai mức, hãy chọn mức nhẹ hơn; việc làm thêm luôn còn cơ hội, việc đã cạo đi thì không.
Trình tự nên đi trước khi tu bổ
Một quy trình thận trọng không cần tốn kém nhiều, chủ yếu cần thời gian và kiên nhẫn:
- Kiểm kê: liệt kê các món đồ dự định tu bổ, chụp ảnh từng món nhiều phía, có thước đo.
- Hỏi tình trạng pháp lý của nơi thờ tự: đã xếp hạng, đã kiểm kê hay chưa.
- Mời người có chuyên môn xem: cán bộ bảo tàng tỉnh, chuyên gia tu bổ di tích, hoặc cơ sở giám định có kinh nghiệm với đồ gỗ sơn thếp.
- Nhận ý kiến về hiện trạng: phần nào gốc, phần nào đã sửa, lớp thếp là vàng thật hay nhũ, mức hư hại, cần làm gì và không nên làm gì.
- Lập phương án tu bổ bằng văn bản, nêu rõ phạm vi, vật liệu, kỹ thuật; với di tích đã xếp hạng thì trình cơ quan có thẩm quyền.
- Chọn thợ có kinh nghiệm tu bổ di tích, không chỉ thợ làm đồ thờ mới.
- Ghi nhật ký tu bổ: ảnh trước, trong và sau; giữ lại mẫu nhỏ của lớp cũ nếu chuyên môn khuyên.
Nhật ký tu bổ là phần của hồ sơ món đồ. Mấy chục năm sau, khi thế hệ khác muốn tìm hiểu, họ sẽ biết món đồ đã được làm gì, bởi ai, vì sao.
Giám định trước tu bổ trả lời được gì
Một buổi đánh giá chuyên môn trước tu bổ thường trả lời những câu hỏi rất thực tế. Món đồ có niên đại đại khái thế nào, và những phần nào của nó thuộc các thời khác nhau. Lớp thếp hiện tại là vàng lá thật hay sơn nhũ, điều có thể kiểm bằng phương pháp phân tích thành phần không phá mẫu ở nơi có thiết bị. Gỗ có đang bị mối mọt hay mục bên trong không. Có chữ, có dấu nào cần được đọc và ghi lại không.
Từ những câu trả lời này, phương án tu bổ trở nên cụ thể: chỗ nào chỉ cần làm sạch và gia cố, chỗ nào phải gắn lại, có nên thếp bổ sung ở chỗ mất thếp hay để nguyên. Nhiều khi kết luận lại là món đồ không cần tu bổ nhiều như cộng đồng tưởng, chỉ cần bảo quản tốt hơn: chống ẩm cho hậu cung, chống mối dưới chân bệ, bớt khói hương ám trực tiếp, và lau bụi bằng chổi lông mềm thay vì khăn ướt.
Giám định trước tu bổ không có mục đích định giá. Nó giúp cộng đồng chi đúng chỗ khoản tiền công đức, không bỏ tiền ra để làm mất chính thứ mình muốn giữ.
Người công đức và việc giữ lại đồ cũ
Rất nhiều đợt tu bổ đồ thờ ở làng quê được làm bằng tiền công đức của bà con và con cháu đi xa. Người công đức có quyền mong muốn nơi thờ tự đẹp hơn, và cũng nên được giải thích vì sao tu bổ đúng cách có khi trông không "mới" bằng sơn lại toàn bộ. Ban quản lý có thể chia sẻ ảnh trước, sau và ý kiến chuyên môn để mọi người cùng hiểu.
Một chuyện đáng lưu tâm: khi có người công đức đồ thờ mới thay đồ cũ, đồ cũ đi đâu. Không ít đồ thờ cổ đã rời khỏi đình chùa theo đường "thay mới, đồ cũ cho người làm", rồi xuất hiện ở chợ đồ cổ. Đồ thờ thay ra nên được giữ lại trong kho của nơi thờ tự, có biên bản, có ảnh, ghi vào sổ hiện vật, và chỉ xử lý theo quyết định chung của cộng đồng, với di tích đã xếp hạng thì theo quy định về di vật, cổ vật.
Cuối cùng, hãy công khai kết quả tu bổ với bà con: ảnh trước và sau, phần việc đã làm, phần việc cố ý không làm và lý do. Sự minh bạch này giữ lòng tin của người công đức, và giúp những đợt tu bổ sau đi đúng hướng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ thờ ở nhà thờ họ có cần xin phép trước khi sơn lại không?
Nếu nhà thờ họ không phải di tích đã xếp hạng và không nằm trong danh mục kiểm kê, dòng họ thường tự quyết. Nhưng với đồ có tuổi, nên mời người chuyên môn xem trước để tránh làm mất lớp sơn thếp gốc. Hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã nếu không chắc tình trạng pháp lý.
Làm sao biết lớp thếp là vàng thật hay nhũ?
Người có kinh nghiệm nhìn được phần nào qua màu, độ bóng, cách lớp thếp mòn. Muốn chắc chắn thì cần phân tích thành phần bằng thiết bị ở nơi có điều kiện, nhiều phương pháp không cần lấy mẫu. Đừng cạo thử để kiểm, vì như vậy là làm hỏng chính chỗ đó.
Có nên mở hốc trong lòng tượng khi tu bổ không?
Chỉ khi thật cần cho việc tu bổ và có sự đồng ý của cộng đồng, ban quản lý. Khi mở cần có người ghi chép, chụp ảnh từng vật phẩm, giữ nguyên thứ tự, rồi đặt lại như cũ theo tục lệ của nơi đó. Không lấy ra mang đi đâu.
Thợ làm đồ thờ mới có tu bổ đồ cổ được không?
Tay nghề làm mới và tay nghề tu bổ khác nhau. Thợ giỏi làm mới có thể không quen nguyên tắc giữ phần gốc, phân biệt phần sửa. Với đồ thờ cổ, nhất là trong di tích, nên chọn người có kinh nghiệm tu bổ di tích và làm theo phương án đã có ý kiến chuyên môn.
Đồ thờ cũ thay ra có được bán không?
Với di tích đã xếp hạng, đồ thờ là di vật, cổ vật thuộc di tích, việc xử lý theo quy định của pháp luật di sản, không tự bán. Với nơi thờ tự khác, đó là tài sản chung của cộng đồng, cần quyết định chung. Tốt nhất nên lưu giữ trong kho có sổ sách.
Chi phí mời chuyên môn đánh giá trước tu bổ có đáng không?
Bài không nêu mức phí, nhưng so với tổng chi phí một đợt tu bổ, một buổi đánh giá trước thường là khoản nhỏ. Nó giúp tránh chi tiền vào những việc làm hỏng đồ, và đôi khi cho thấy đồ chỉ cần bảo quản, tiết kiệm được nhiều hơn.