Khi cầm một món đồ xưa đi hỏi, bạn có thể nhận về ba loại câu trả lời: lời "xem giúp" bằng miệng của người quen trong giới chơi, ý kiến chuyên môn có viết thành văn của một chuyên gia, và kết luận giám định chính thức do cơ sở có điều kiện ban hành. Ba loại này không xếp hạng hay dở về con mắt của người nói, mà khác nhau về căn cứ, về trách nhiệm, và về chỗ có thể đem kết quả ra dùng.
Chọn đúng mức giúp bạn không tốn công sức, chi phí cho một thủ tục không cần, và cũng không dựa vào một lời nói miệng cho những việc hệ trọng như mua bán món đồ lớn hay làm hồ sơ với cơ quan nhà nước.
Mức thứ nhất: lời xem giúp bằng miệng
Đây là hình thức phổ biến nhất trong giới chơi đồ xưa ở Việt Nam. Một người cầm đồ đến nhà người quen có tiếng, hoặc mang ra một buổi gặp mặt của hội nhóm, rồi nghe nhận xét. Người xem có thể rất giỏi, đã cầm hàng nghìn món cùng loại, và nhìn ra những điều mà sách vở không dạy.
Điểm mạnh của hình thức này là nhanh, gần như không tốn kém, và thường kèm theo những lời giải thích bổ ích: vì sao men này không đúng, vì sao chân đế này đáng ngờ. Với người mới, đó là một cách học quý.
Điểm yếu cũng rõ. Lời nói miệng không được ghi lại, không nêu căn cứ cụ thể, và người nói không chịu trách nhiệm gì nếu sai. Người xem có thể chỉ liếc qua vài phút trong ánh đèn quán trà. Có khi họ ngại làm mất lòng nên nói tránh, có khi họ có lợi ích riêng với món đồ. Ngay cả khi mọi thứ đều tốt, hai người chơi giỏi vẫn có thể đưa ra hai nhận định khác nhau mà không ai có cách nào phân xử.
Vì vậy lời xem giúp thích hợp để định hướng: món này có đáng mang đi hỏi kỹ hơn không, nên hỏi ai, nên chú ý chỗ nào.
Cách hỏi để lời xem giúp có ích hơn
Không đổi được bản chất của lời nói miệng, nhưng bạn có thể làm cho nó có ích hơn nhiều bằng vài thói quen nhỏ:
- Mang món đồ đến nơi đủ sáng, tốt nhất là ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, thay vì để người xem nhìn dưới đèn vàng quán trà.
- Hỏi câu cụ thể thay vì hỏi "đồ này thật không": men này có đúng thời không, chân đế có dấu gì, chỗ này có phải đã sửa không.
- Xin người xem chỉ tận tay vào chi tiết khiến họ nghi ngờ hoặc tin tưởng, rồi chụp ảnh cận chỗ đó ngay.
- Ghi lại ngay sau buổi gặp: ai xem, ngày nào, họ nhận xét gì, dựa vào chi tiết nào.
- Hỏi thẳng người xem có đang mua bán loại đồ này không, có quen người bán món đồ không.
- Nếu người xem gợi ý mua lại, cảm ơn và để đó; đừng quyết ngay trong buổi xem.
Ghi chép kiểu này biến một lời nói miệng thành một mẩu tư liệu nhỏ. Khi đi tiếp lên mức ý kiến viết hay giám định chính thức, bạn có sẵn những câu hỏi rõ ràng để đặt ra, và người giám định cũng biết cần kiểm chỗ nào trước.
Mức thứ hai: ý kiến chuyên môn có viết thành văn
Mức này là khi bạn nhờ một người có chuyên môn rõ ràng, chẳng hạn một nhà nghiên cứu gốm sứ, một cán bộ bảo tàng làm việc với tư cách cá nhân, một người phục chế có nghề, xem xét kỹ món đồ và viết ra nhận xét. Văn bản có thể đơn giản, nhưng nên có mô tả hiện vật, ảnh, những gì đã quan sát, nhận định và mức độ chắc chắn của nhận định.
Giá trị của ý kiến viết nằm ở chỗ nó có thể kiểm lại. Người khác đọc vào biết người viết đã xem gì, dựa trên điều gì, và nếu không đồng ý thì không đồng ý ở điểm nào. Người viết cũng cẩn trọng hơn khi biết chữ mình sẽ được người khác đọc.
Khi nhờ ý kiến viết, bạn nên chọn người không có quan hệ mua bán với món đồ, nói rõ ý kiến sẽ được dùng vào việc gì, và đề nghị họ ghi cả những điểm họ chưa chắc. Một văn bản chỉ toàn lời khẳng định, không có chữ "chưa đủ cơ sở" nào, đôi khi lại kém đáng tin hơn một văn bản biết dừng đúng chỗ.
Tuy vậy, ý kiến chuyên môn cá nhân thường không phải là văn bản được chấp nhận trong các thủ tục do luật quy định, như đăng ký cổ vật hay hồ sơ xin phép mang hiện vật ra nước ngoài. Nó hữu ích cho quyết định riêng của bạn, cho việc thoả thuận với người mua quen, hay để chuẩn bị trước khi đi giám định chính thức.
Mức thứ ba: kết luận giám định chính thức
Giám định chính thức là khi việc xem xét được thực hiện bởi cơ sở giám định cổ vật đáp ứng điều kiện theo pháp luật về di sản văn hoá, hoặc bởi tổ chức, cá nhân được cơ quan có thẩm quyền trưng cầu trong một vụ việc. Quy trình có biên bản giao nhận, có hồ sơ lưu, có người ký và đơn vị đứng tên chịu trách nhiệm.
Loại kết luận này là thứ được dùng khi kết quả phải đi vào thủ tục hành chính hay tố tụng. Theo nguyên lý của Luật Di sản văn hoá 2024, việc đăng ký cổ vật, công nhận bảo vật quốc gia, hay xem xét cho phép đưa hiện vật ra nước ngoài đều cần căn cứ chuyên môn đáng tin, và kết luận giám định chính thức là căn cứ đó.
Giám định chính thức không có nghĩa là không thể sai. Nó có nghĩa là có trách nhiệm rõ ràng, có đường để đề nghị xem xét lại, và có hồ sơ để người khác kiểm tra. Chi phí và thời gian cũng thường nhiều hơn hai mức trước, vì vậy không phải món nào cũng cần đi đến mức này.
Một điểm ít người để ý: kết luận chính thức thường viết dè dặt hơn lời xem giúp. Người nói miệng có thể khẳng định "đồ Lý chuẩn", còn văn bản chính thức có thể chỉ ghi "phù hợp đặc điểm gốm thời Lý, chưa loại trừ khả năng đồ phỏng cổ chất lượng cao". Sự dè dặt đó không phải là kém hiểu biết, mà là dấu hiệu của người phải chịu trách nhiệm về chữ mình viết.
Đặt ba mức cạnh nhau
Bảng dưới gom khác biệt chính, để bạn so khi phân vân:
| Tiêu chí | Xem giúp bằng miệng | Ý kiến chuyên môn viết | Giám định chính thức |
|---|---|---|---|
| Có ghi lại không | Không | Có, mức chi tiết tuỳ người viết | Có, theo quy trình và biểu mẫu của cơ sở |
| Nêu căn cứ | Thường không | Có thể có | Bắt buộc phải có |
| Trách nhiệm người nói | Hầu như không | Trách nhiệm cá nhân, uy tín nghề | Trách nhiệm của cơ sở và người ký theo luật |
| Dùng cho thủ tục nhà nước | Không | Thường không | Có, khi đúng loại cơ sở được chấp nhận |
| Thời gian, công sức | Ít | Vừa phải | Nhiều hơn, có khi chờ hội đồng |
Ba mức không loại trừ nhau. Nhiều người đi theo đúng thứ tự từ trái sang phải: hỏi miệng để biết có đáng tìm hiểu, nhờ ý kiến viết để biết nên đi tiếp không, rồi mới giám định chính thức khi thật sự cần cho một thủ tục.
Đi theo bậc như vậy còn có lợi ở chỗ mỗi bậc để lại một mẩu ghi chép. Đến lúc làm hồ sơ chính thức, bạn đã có ảnh, có nhận xét trước đó, có danh sách chi tiết đáng ngờ, và người giám định đỡ phải bắt đầu từ con số không.
Chọn mức nào cho tình huống của bạn
Một vài tình huống thường gặp và mức thích hợp:
- Tò mò về chiếc bát cũ trong bếp bà ngoại: xem giúp hoặc ý kiến viết là đủ. Chưa cần chi phí giám định chính thức nếu không có việc gì phải làm tiếp.
- Chuẩn bị mua một món đồ đáng kể từ người lạ: tối thiểu là ý kiến viết của người độc lập với người bán; với món lớn, nên thoả thuận giám định chính thức trước khi trả đủ tiền.
- Muốn đăng ký cổ vật: cần loại kết luận mà cơ quan văn hoá chấp nhận; hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch trước khi bỏ tiền ở bất kỳ đâu.
- Muốn mang đồ xưa đi nước ngoài, kể cả đồ mỹ nghệ làm theo kiểu cổ: cần căn cứ chính thức để chứng minh món đồ là gì; lời nói miệng không giúp được gì ở cửa khẩu.
- Đang tranh chấp với người bán: kết luận dùng làm chứng cứ phải theo thủ tục; ý kiến cá nhân chỉ để tham khảo trước khi khởi kiện hay hoà giải.
Những cái bẫy khi trộn lẫn ba mức
Coi lời khen miệng là giấy bảo đảm. Người bán kể "ông X trong giới đã xem rồi, bảo đồ chuẩn" là một câu không kiểm được. Không có văn bản, không có ảnh hiện vật kèm theo, câu đó chỉ có giá trị bằng lời người bán.
Coi ý kiến cá nhân viết tay là giấy giám định. Một tờ giấy chữ ký đẹp, có đóng thêm con dấu của một "trung tâm" không rõ tư cách, vẫn chỉ là ý kiến cá nhân nếu nơi ra văn bản không phải là cơ sở được phép. Nên hỏi rõ văn bản đó được dùng vào việc gì.
Đi thẳng đến giám định chính thức cho mọi món. Ngược lại, có người tốn công tốn tiền giám định chính thức cho những món rõ ràng là đồ mỹ nghệ mới, chỉ vì sợ bỏ sót. Một lời hỏi chuyên gia trước có thể giúp bạn sàng lọc.
Hỏi nhiều người cho đến khi nghe được câu mình muốn. Khi đã nhận được hai ý kiến độc lập nghi ngờ, việc tiếp tục tìm người thứ ba, thứ tư để nghe một chữ "thật" không làm món đồ thật hơn. Đó là lúc nên dừng lại hoặc đi giám định chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Người chơi đồ cổ lâu năm có được giám định chính thức không?
Kinh nghiệm chơi lâu năm là vốn quý, nhưng giám định chính thức gắn với cơ sở đáp ứng điều kiện theo luật. Một người chơi giỏi có thể tham gia với tư cách chuyên gia của một cơ sở như vậy, còn khi làm riêng thì nhận xét của họ là ý kiến cá nhân.
Ý kiến của cán bộ bảo tàng có phải là giám định chính thức không?
Tuỳ tư cách. Nếu cán bộ đó nhận xét với tư cách cá nhân, đó là ý kiến chuyên môn. Nếu bảo tàng nhận yêu cầu, lập hồ sơ và ban hành văn bản đúng quy trình của đơn vị, đó là kết luận của tổ chức. Bạn nên hỏi rõ văn bản do ai đứng tên.
Có nên xin ý kiến viết trước khi giám định chính thức?
Với món đồ bạn chưa biết gì, đó thường là bước hợp lý. Ý kiến viết giúp bạn biết món đồ có đáng đi tiếp không, nên đến nơi có chuyên môn về loại hiện vật nào, và chuẩn bị câu hỏi rõ ràng hơn khi làm hồ sơ.
Hai người chơi nói ngược nhau thì tin ai?
Không nên chọn tin người nói điều mình thích nghe. Hãy hỏi mỗi người căn cứ cụ thể, chụp lại những chi tiết họ chỉ ra, rồi mang tất cả đến một nơi độc lập. Khi ý kiến vênh nhau, đó là dấu hiệu món đồ cần được xem xét kỹ hơn.
Ý kiến chuyên môn viết có cần trả phí không?
Tuỳ người và tuỳ thoả thuận. Nhiều chuyên gia nhận thù lao cho thời gian xem xét và viết, điều đó hợp lý. Điều cần tránh là trả phí cho một người hứa trước kết quả, hoặc cho một nơi chỉ nhận ảnh mà đã cam kết cấp giấy.