Xung đột lợi ích trong giám định cổ vật xảy ra khi người kết luận về món đồ có lợi ích riêng gắn với kết luận đó: họ đang mua bán cùng loại đồ, được người bán giới thiệu hoặc trả tiền, tính phí theo giá trị món đồ, muốn mua lại món đồ, hay từng bán hoặc từng xác nhận chính món đó trước đây. Có xung đột lợi ích không có nghĩa là người đó sẽ nói sai, nhưng kết luận của họ cần được nhìn bằng con mắt thận trọng hơn và nên có thêm ý kiến độc lập.
Nghề giám định và nghề buôn đồ cổ gặp nhau ở cùng một chợ, cùng một nhóm người am hiểu, nên xung đột lợi ích là chuyện thường ngày chứ không phải ngoại lệ. Bài này nêu những tình huống hay gặp, chuẩn mực nghề nghiệp đặt ra cho người làm giám định, và các bước cụ thể để người gửi đồ giảm rủi ro mà không cần nghi ngờ tất cả mọi người.
Vì sao xung đột lợi ích phổ biến trong nghề này
Người hiểu đồ cổ nhất thường là người đã sống với đồ cổ lâu nhất: nhà sưu tầm, người buôn, thợ phục chế, cán bộ bảo tàng. Thị trường lại nhỏ, ai cũng biết ai. Khi bạn cần một người xem món đồ, rất có khả năng người giỏi nhất trong mảng đó cũng đang mua bán, đang giữ đồ tương tự, hoặc quen người bán món đồ của bạn.
Điều này khác với nhiều nghề có chuẩn tách bạch rõ ràng. Một kiểm toán viên không được kiểm toán công ty mình góp vốn; một thẩm phán phải từ chối xét xử vụ có người thân. Trong giám định cổ vật, nguyên tắc tương tự tồn tại ở các cơ sở và cơ quan nghiêm túc, nhưng ở mức “xem giúp” ngoài chợ thì gần như không có gì ràng buộc ngoài lương tâm người xem.
Thêm vào đó, giám định cổ vật thường diễn ra ngay trước một quyết định tiền bạc: mua, bán, chia, cầm cố. Khi số tiền phía sau một câu nói lớn, áp lực lên người nói cũng lớn theo, kể cả với người vốn trung thực. Nhận ra điều này giúp bạn hiểu vì sao ngay cả những người tử tế cũng nên được hỏi về lợi ích của họ.
Vì vậy cách tiếp cận thực tế không phải là tìm một người hoàn toàn không có lợi ích gì, điều rất khó, mà là biết lợi ích của người đó nằm ở đâu, yêu cầu họ nói ra, và cân lời họ theo vị trí của họ.
Năm tình huống hay gặp
Người giám định cũng buôn cùng loại đồ. Họ có thể đánh giá thấp món của bạn nếu muốn mua, hoặc đánh giá cao những món giống món họ đang bán. Tình huống này phổ biến nhất và khó tránh nhất.
Người giám định do người bán giới thiệu. Người bán dẫn bạn tới “một chuyên gia quen”. Dù chuyên gia đó trung thực, quan hệ làm ăn lâu dài với người bán là áp lực thật.
Phí tính theo giá trị món đồ. Khi phí giám định là một phần trăm của giá trị do chính người giám định đánh giá, họ có động cơ thổi giá trị lên. Cách tính phí này nên tránh hẳn.
Giám định xong đề nghị mua lại. Người vừa kết luận món đồ “không có gì đặc biệt” rồi ngỏ ý mua “cho vui” là tình huống điển hình cần dừng lại.
Giám định món mình từng bán hoặc từng xác nhận. Người từng bán món đồ, hoặc từng ký một kết luận về nó, khó đứng ngoài khi được hỏi lại: nói khác đi là tự nhận mình sai trước đây.
Chuẩn mực nghề nghiệp đặt ra những gì
Ở cấp quốc tế, Bộ quy tắc đạo đức của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM) là văn bản được giới bảo tàng nhiều nước tham chiếu. Tinh thần của nó với việc xác thực và đánh giá hiện vật cho bên ngoài là thận trọng: không xác thực hiện vật nghi có nguồn gốc bất hợp pháp, tránh để chuyên môn của bảo tàng bị dùng cho lợi ích thương mại, và nhân viên phải tránh xung đột giữa lợi ích cá nhân với trách nhiệm nghề nghiệp. Đây là chuẩn mực đạo đức, không phải luật, nhưng là thước đo tốt cho mọi người làm nghề.
Trong khung pháp luật Việt Nam, giám định cổ vật là hoạt động có điều kiện, và cơ sở giám định chịu trách nhiệm về kết luận của mình. Những cơ sở làm việc nghiêm túc thường có quy tắc nội bộ: người có quan hệ với món đồ hay với các bên phải tự khai và rút khỏi việc giám định món đó; không nhận mua hiện vật vừa giám định; không tính phí theo giá trị.
Từ những chuẩn này có thể rút ra ba nguyên tắc dễ nhớ: độc lập, tức không có quan hệ lợi ích với món đồ và các bên; khai báo, tức nói rõ nếu có quan hệ; và rút lui, tức không tham gia khi quan hệ đó đủ lớn để ảnh hưởng tới phán đoán.
Người gửi đồ giảm rủi ro thế nào
Bạn không cần nghi ngờ tất cả mọi người, chỉ cần làm vài việc đơn giản để lợi ích của người xem lộ ra và không chi phối quyết định của mình.
- Tự chọn nơi giám định, hoặc thoả thuận với bên kia chọn một nơi cả hai cùng chấp nhận, không đi theo người do một bên giới thiệu một mình.
- Hỏi thẳng, lịch sự: anh, chị có mua bán loại đồ này không, có quen người bán món này không.
- Thoả thuận phí trước, tính theo món hay theo việc, không theo giá trị.
- Nói rõ bạn không nhờ định giá và không có ý bán cho người giám định.
- Với món quan trọng, có thêm một ý kiến từ nơi không liên quan gì tới nơi thứ nhất.
- Giữ toàn bộ trao đổi bằng văn bản hoặc tin nhắn, để sau này đối chiếu nếu cần.
Sáu bước này không tốn thêm bao nhiêu chi phí, chủ yếu tốn một chút can đảm để hỏi những câu hơi khó. Với món đồ bình thường, làm được ba bước đầu đã đủ. Với món đồ gia đình coi là quý nhất, hay khi số tiền giao dịch lớn, nên làm đủ cả sáu.
Nếu người giám định khó chịu khi được hỏi, hãy coi đó là thông tin chứ không phải lý do để xin lỗi. Người làm nghề lâu năm hiểu rằng câu hỏi về lợi ích là một phần bình thường của công việc.
Tình huống, câu hỏi nên đặt và cách xử lý
Bảng dưới gom những tình huống cụ thể mà người gửi đồ hay gặp, kèm câu hỏi nên đặt và cách xử lý hợp lý nhất.
| Tình huống | Câu hỏi nên đặt | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Người bán giới thiệu chuyên gia | “Anh, chị và người bán quen nhau thế nào?” | Vẫn nghe ý kiến, nhưng tự tìm thêm một nơi độc lập trước khi trả tiền |
| Người xem đề nghị mua sau khi chê món đồ | “Vì sao anh, chị muốn mua một món không có gì đặc biệt?” | Không bán ngay; hỏi ý kiến khác |
| Phí tính phần trăm theo giá trị | “Có thể tính phí theo món được không?” | Từ chối nếu không đổi cách tính |
| Người giám định từng bán món này | “Anh, chị có từng xem hay bán món này trước đây?” | Đề nghị người khác xem |
| Người xem có món tương tự đang rao bán | “Món của anh, chị và món này khác nhau ở đâu?” | Nghe để học, không lấy làm kết luận |
| Người thân trong họ vừa xem vừa là người được chia | “Gia đình có nên mời thêm người ngoài không?” | Giám định ở nơi độc lập khi chia thừa kế |
Những câu hỏi này có thể khiến buổi gặp hơi ngượng. Nhưng người làm nghề nghiêm túc đã quen được hỏi, và sự sẵn lòng trả lời của họ cũng là một thông tin bạn cần.
Người giám định trung thực tự bảo vệ mình thế nào
Xung đột lợi ích không chỉ là rủi ro cho người gửi đồ mà còn cho chính người giám định trung thực, vì một nghi ngờ có thể làm hỏng uy tín nhiều năm. Những thói quen dưới đây giúp người làm nghề giữ mình.
- Khai báo bằng văn bản mọi quan hệ với món đồ hay các bên trước khi nhận việc.
- Không mua hiện vật mình vừa giám định, ít nhất trong một thời gian dài, và không giám định món mình từng bán.
- Tách hẳn hai vai: nếu vừa sưu tầm vừa giám định, nói rõ với khách và để họ tự quyết.
- Tính phí minh bạch theo món hay theo việc, không theo giá trị, không nhận “hoa hồng” từ người bán.
- Ghi căn cứ đầy đủ trong kết luận để ai cũng thấy nhận định dựa trên gì, không dựa trên quan hệ.
- Rút lui khi nghi ngờ: một lần từ chối nhận việc rẻ hơn nhiều so với một lần bị nghi ngờ.
Có xung đột lợi ích không có nghĩa là gian lận
Điều cuối cùng cần nói cho công bằng: phần lớn người làm nghề có lợi ích liên quan vẫn nói thật. Nhiều nhà sưu tầm kiêm buôn bán có tiếng chính vì họ trung thực ngay cả khi điều đó bất lợi cho mình. Gọi tên xung đột lợi ích không phải để buộc tội ai, mà để mọi người biết mình đang đứng ở đâu.
Với người gửi đồ, cách nhìn hữu ích là coi xung đột lợi ích như một yếu tố làm giảm độ tin cậy của một ý kiến, không phải yếu tố loại bỏ nó. Một ý kiến của người có lợi ích, cộng thêm một ý kiến độc lập cùng chiều, vẫn là căn cứ tốt. Một ý kiến của người có lợi ích đứng một mình, cho một quyết định lớn, thì chưa đủ.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ được người mua tiềm năng giới thiệu tới một chuyên gia. Chuyên gia nói rõ mình quen người mua, cho ý kiến, và khuyên gia đình hỏi thêm một nơi khác. Kết luận của nơi thứ hai trùng với ý kiến đầu. Chính sự khai báo thẳng thắn đó khiến gia đình tin chuyên gia hơn, không phải ít đi.
Câu hỏi thường gặp
Người giám định có được phép buôn bán đồ cổ không?
Pháp luật quản lý việc mua bán cổ vật và hoạt động giám định theo những quy định riêng. Ở mức đạo đức nghề, người vừa giám định vừa buôn bán cần tách bạch hai vai, khai báo với khách khi có liên quan và rút khỏi việc giám định những món họ có lợi ích. Bạn nên hỏi thẳng để biết vị trí của họ.
Phí giám định tính theo phần trăm giá trị có sai không?
Cách tính này tạo động cơ đánh giá cao món đồ vì người giám định hưởng lợi từ con số mình đưa ra. Nhiều nơi nghiêm túc tránh hẳn, tính theo món hoặc theo công việc. Nếu gặp cách tính này, bạn nên đề nghị đổi hoặc chọn nơi khác.
Có nên dùng chuyên gia do người bán giới thiệu không?
Có thể nghe ý kiến, nhưng không nên để đó là ý kiến duy nhất trước khi trả tiền cho một món giá trị. Tốt nhất là hai bên cùng chọn một nơi độc lập và ghi vào thoả thuận, hoặc bạn tự tìm thêm một nơi không liên quan để đối chiếu.
Làm sao biết người giám định có quan hệ với người bán?
Cách đơn giản nhất là hỏi thẳng và ghi lại câu trả lời. Bạn cũng có thể để ý cách hai bên nói chuyện, ai giới thiệu ai, và người giám định có ngại tiếp xúc riêng với bạn không. Không chắc thì cứ coi như có quan hệ và tìm thêm ý kiến độc lập.
Người giám định từ chối nhận việc vì có quan hệ thì nên nghĩ sao?
Đó là dấu hiệu tốt về đạo đức nghề nghiệp. Họ chọn giữ tính độc lập thay vì nhận phí. Bạn có thể nhờ họ giới thiệu một người khác không liên quan, và yên tâm hơn với những ý kiến họ cho trong những việc khác không có xung đột.