Một kiểu lừa nhắm vào gia đình có đồ xưa là giả danh cán bộ văn hoá, nhân viên bảo tàng, đôi khi cả công an, đến tận nhà nói rằng món đồ là cổ vật phải kiểm kê, phải thu giữ, hoặc gia đình phải nộp phạt vì giữ cổ vật chưa đăng ký. Mục đích là lấy tiền hoặc lấy chính món đồ. Cán bộ thật làm việc có văn bản, có giấy giới thiệu, thường đi cùng chính quyền xã, phường, không thu tiền mặt tại nhà và không mang đồ đi mà không có biên bản.
Kịch bản này đánh vào nỗi sợ làm sai luật của người dân, nhất là người lớn tuổi và những gia đình vừa đào được hiện vật khi làm nhà. Bài này giải thích ngắn gọn việc Nhà nước quản lý cổ vật trong dân theo nguyên lý, các dấu hiệu của người giả danh, cách kiểm tra danh tính ngay tại cửa, và việc nên làm nếu đã bị lấy tiền hay lấy đồ.
Nhà nước quản lý cổ vật trong dân thế nào, nói theo nguyên lý
Theo Luật Di sản văn hoá 2024, tổ chức, cá nhân được sở hữu cổ vật hợp pháp và được khuyến khích đăng ký với cơ quan quản lý di sản. Đăng ký là ghi nhận quyền sở hữu, giúp cổ vật được bảo vệ và giúp chủ sở hữu có căn cứ khi chuyển nhượng, để lại thừa kế. Đăng ký không phải là thủ tục thu hồi. Chi tiết về loại cổ vật phải đăng ký và thủ tục nằm ở văn bản hướng dẫn, nên khi cần, hãy hỏi trực tiếp cơ quan quản lý di sản nơi bạn ở.
Riêng hiện vật phát hiện tình cờ khi đào móng, cày ruộng, nạo vét ao hồ, theo nguyên lý của pháp luật về di sản, người phát hiện có nghĩa vụ giữ nguyên hiện trạng và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan quản lý di sản gần nhất. Người phát hiện và giao nộp được ghi nhận theo quy định. Đây là việc người dân chủ động báo, và cơ quan nhà nước đến làm việc có biên bản, có thành phần rõ ràng.
Khi có vi phạm hành chính trong lĩnh vực di sản, việc xử phạt phải được lập biên bản, ra quyết định, và tiền phạt nộp qua kênh theo quy định, không nộp vào tài khoản cá nhân hay đưa tiền mặt cho người đến nhà mà không có chứng từ. Nắm chừng ấy nguyên lý là đủ để bạn nhận ra phần lớn lời doạ của người giả danh.
Dấu hiệu của người giả danh
Đến bất ngờ, không báo trước qua chính quyền. Cán bộ thật làm việc với người dân thường qua chính quyền xã, phường, có người địa phương đi cùng hoặc có giấy mời trước. Người giả danh xuất hiện một mình hoặc theo cặp, vào giờ chỉ có người già ở nhà.
Nói rất nhiều về luật, ít về giấy tờ. Họ dẫn "luật mới", "điều này, khoản kia" để doạ, nhưng lúng túng khi được hỏi giấy giới thiệu, quyết định cử đi công tác, thẻ ngành.
Đòi tiền tại chỗ. Tiền phạt, phí kiểm kê, phí đăng ký, phí "bảo quản tạm" thu bằng tiền mặt hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân, không có biên lai hợp lệ.
Muốn mang đồ đi ngay. Đề nghị mang món đồ "về giám định", "về bảo tàng kiểm tra", có thể đưa lại một tờ giấy biên nhận viết tay không dấu, không số.
Gây áp lực và dặn giữ kín. Doạ rằng nếu không hợp tác hôm nay sẽ bị khởi tố, hoặc dặn đừng báo ai vì "đang trong quá trình điều tra".
Đề nghị "giải quyết nhẹ". Gợi ý rằng nếu gia đình đưa một khoản thì sẽ "bỏ qua", không lập hồ sơ. Đây vừa là lời lừa vừa là lời mời vào một việc trái pháp luật.
Kiểm tra danh tính ngay tại cửa
Bạn có quyền yêu cầu người đến làm việc xuất trình giấy tờ và có quyền xin thời gian xác minh. Làm theo thứ tự:
- Mời ngồi ngoài hiên hoặc chỗ dễ thấy, chưa mời vào phòng có đồ thờ, đồ quý.
- Đề nghị xem thẻ ngành, giấy giới thiệu hoặc quyết định cử đi công tác. Chụp ảnh các giấy tờ đó.
- Gọi cho trưởng thôn, tổ trưởng dân phố hoặc công an xã, phường nơi bạn ở, hỏi có đoàn công tác nào về làm việc với gia đình mình không. Dùng số bạn đã biết từ trước, không dùng số người đến đưa.
- Nếu người đến xưng là của bảo tàng hay Sở, gọi tổng đài chính thức của cơ quan đó, số bạn tự tìm, để hỏi.
- Nói rõ gia đình sẵn lòng làm việc khi có mặt cán bộ địa phương, và hẹn lại một buổi khác.
- Không đưa tiền, không giao đồ, không ký giấy gì trong buổi đó.
Cán bộ thật không phật ý khi bị hỏi giấy tờ, vì đó là quy trình bình thường. Người giả danh thường viện cớ, nổi nóng, hoặc rời đi khi bạn bắt đầu gọi điện cho chính quyền địa phương.
Cán bộ thật và người giả danh khác nhau ở đâu
Bảng dưới so một số biểu hiện thường gặp. Đây là mô tả chung, không thay cho việc xác minh với chính quyền địa phương.
| Điểm so | Cán bộ làm việc thật thường | Người giả danh thường |
|---|---|---|
| Báo trước | Có giấy mời hoặc thông báo qua thôn, tổ dân phố | Đến bất ngờ |
| Thành phần | Có người của chính quyền địa phương đi cùng | Một hai người lạ |
| Giấy tờ | Xuất trình thẻ, giấy giới thiệu, để bạn chụp | Né tránh, chỉ cho nhìn thoáng qua |
| Tiền | Không thu tiền tại nhà; phạt có biên bản, quyết định, nộp qua kênh quy định | Đòi tiền mặt hoặc chuyển khoản cá nhân |
| Hiện vật | Lập biên bản chi tiết, có chữ ký các bên, giao bản cho gia đình | Mang đi ngay, biên nhận viết tay |
| Thái độ khi bị hỏi | Giải thích, chờ bạn xác minh | Doạ, giục, bỏ đi |
Chỉ cần một dòng trong cột phải xuất hiện, bạn nên dừng và gọi chính quyền địa phương.
Các biến thể thường gặp
Gọi điện báo trước để tạo lòng tin. Một cuộc gọi xưng là của phòng văn hoá hay bảo tàng, báo rằng ngày mai sẽ có đoàn xuống kiểm kê. Hôm sau người giả danh đến đúng hẹn, và gia đình tin vì "đã được báo". Cuộc gọi trước không thay được việc bạn tự hỏi chính quyền địa phương.
Giả công an điều tra đường dây buôn cổ vật. Người đến nói món đồ nhà bạn liên quan một vụ buôn bán trái phép, cần "tạm giữ để giám định", hoặc cần gia đình nộp tiền bảo lãnh. Việc tạm giữ đồ vật trong điều tra có thủ tục và biên bản chặt chẽ, không có khoản tiền bảo lãnh nào nộp vào tài khoản cá nhân.
Đoàn "kiểm kê di sản trong dân" thu phí. Một nhóm đi từng nhà, chụp ảnh đồ thờ, đồ xưa, rồi thu "phí lập hồ sơ" hoặc "phí đăng ký". Ngoài mất tiền, gia đình còn lộ thông tin món đồ nào để ở đâu, thứ có thể bị dùng cho việc trộm cắp sau này.
Người mua đi kèm người "cán bộ". Sau khi người giả danh doạ thu giữ, một người khác xuất hiện ngỏ ý mua lại món đồ với giá thấp để gia đình "khỏi bị thu". Hai người là cùng một nhóm, và mục đích là lấy món đồ với giá rẻ.
Gia đình vừa đào được hiện vật: chủ động báo để khỏi bị lợi dụng
Nhiều vụ giả danh bắt đầu từ chuyện một gia đình đào móng nhà, nạo ao, cày ruộng và thấy hiện vật. Tin đồn lan trong làng, rồi vài hôm sau có người lạ đến xưng là cán bộ. Cách tốt nhất để không bị lợi dụng là chủ động trước: giữ nguyên hiện trạng chỗ phát hiện, không tự đào thêm, không chia hiện vật cho ai, và báo ngay cho chính quyền xã, phường.
Khi chính quyền địa phương đã biết và đã báo lên cơ quan quản lý di sản, mọi việc tiếp theo đi qua họ. Bất cứ ai đến nhà sau đó, bạn chỉ cần hỏi chính quyền địa phương xem người này có phải người được cử đến không. Người giả danh không còn chỗ chen vào câu chuyện.
Nếu chính quyền địa phương chưa kịp đến, hãy che chắn chỗ phát hiện bằng tấm bạt, rào tạm, và nhờ một người hàng xóm đáng tin làm chứng cho hiện trạng. Đừng để người lạ, dù xưng là ai, tự ý đào tiếp hay nhặt hiện vật mang đi trước khi có cán bộ địa phương. Một buổi chờ đợi không làm hiện vật mất giá trị, còn một lần để người lạ mang đi có thể làm mất luôn hiện vật lẫn dấu vết tại chỗ.
Bạn cũng nên chụp ảnh hiện vật ở vị trí phát hiện, chụp chỗ đào, ghi ngày giờ và những ai có mặt. Ghi chép này hữu ích cho cơ quan chuyên môn và bảo vệ gia đình khỏi những tin đồn rằng nhà bạn "giấu cổ vật".
Đã đưa tiền hoặc giao đồ cho người giả danh: làm gì tiếp
Báo ngay cho công an xã, phường nơi bạn ở. Kể lại diễn biến, mô tả người đến: giới tính, độ tuổi, giọng nói, quần áo, phương tiện, biển số nếu nhớ. Đưa ảnh giấy tờ nếu đã chụp, tờ biên nhận viết tay nếu có, biên lai chuyển khoản nếu đã chuyển tiền.
Nếu đã giao hiện vật, lập ngay danh mục mô tả món đồ kèm mọi ảnh cũ bạn có, kể cả ảnh chụp trong dịp lễ Tết có món đồ ở góc ảnh. Ảnh và mô tả giúp cơ quan chức năng nhận diện nếu món đồ xuất hiện ở chợ đồ cũ hay trên mạng. Báo thêm cho cơ quan quản lý di sản cấp tỉnh để họ biết có người giả danh trên địa bàn.
Với đồ thờ ở đình, chùa, nhà thờ họ, người quản lý nên lập sẵn hồ sơ ảnh và mô tả từng món, cất ở nơi khác ngoài di tích. Những bộ hồ sơ như vậy không chỉ chống người giả danh mà còn giúp truy tìm khi bị mất trộm. Con cháu cũng nên kể kịch bản này cho ông bà, cha mẹ, dặn rằng gặp người lạ xưng cán bộ thì cứ mời ngồi ngoài và gọi cho trưởng thôn trước.
Câu hỏi thường gặp
Giữ đồ cổ trong nhà mà chưa đăng ký thì có bị phạt tại chỗ không?
Việc xử lý vi phạm hành chính, nếu có, phải được lập biên bản, ra quyết định và nộp tiền qua kênh theo quy định. Người đến nhà đòi nộp phạt bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản cá nhân, không có biên bản, là dấu hiệu giả danh.
Cán bộ bảo tàng có đến nhà dân thu cổ vật không?
Cơ quan chuyên môn có thể làm việc với người dân về cổ vật, nhất là khi có phát hiện tình cờ đã được báo. Khi đó thường có chính quyền địa phương đi cùng, có văn bản, có biên bản chi tiết giao cho gia đình. Không có chuyện mang đồ đi chỉ với tờ giấy viết tay.
Người đến nhà đưa thẻ ngành thì có cần kiểm thêm không?
Có. Thẻ có thể làm giả. Chụp ảnh thẻ, rồi gọi cho trưởng thôn, tổ trưởng dân phố hoặc công an xã, phường bằng số bạn đã biết từ trước để hỏi. Cán bộ thật không phật ý khi bị kiểm tra như vậy.
Đào được hiện vật khi làm nhà thì nên báo cho ai?
Giữ nguyên hiện trạng, không đào thêm, và báo cho chính quyền xã, phường hoặc cơ quan quản lý di sản gần nhất. Chủ động báo giúp gia đình được ghi nhận đúng quy định và không bị người giả danh lợi dụng tin đồn trong làng.
Đã đưa tiền cho người giả danh rồi thì có lấy lại được không?
Không có gì bảo đảm, nhưng báo công an càng sớm càng có cơ hội, nhất là khi có ảnh giấy tờ, mô tả người đến, biên lai chuyển tiền. Cẩn thận với ai hứa lấy lại tiền giúp với một khoản phí trước.
Làm sao giúp ông bà ở quê tránh kiểu lừa này?
Kể cho ông bà nghe kịch bản, dặn rằng gặp người lạ xưng cán bộ thì mời ngồi ngoài, không đưa tiền, không giao đồ, và gọi cho trưởng thôn hoặc con cháu trước. Để sẵn số điện thoại cần gọi ở chỗ dễ thấy cạnh máy.