Soi đèn UV (đèn cực tím) là chiếu ánh sáng cực tím lên hiện vật trong phòng tối để xem các chất liệu phát huỳnh quang khác nhau thế nào. Nhiều vật liệu dùng để sửa chữa, dán, trám, sơn lại phát sáng khác hẳn vật liệu gốc đã có tuổi, nên dưới đèn, những vùng bị can thiệp thường hiện ra thành mảng sáng hoặc mảng tối rõ ràng.
Đây là một trong những phép không phá mẫu được dùng nhiều nhất trong phòng giám định vì rẻ, nhanh và cho kết quả trực quan. Nhưng đèn UV cũng là công cụ bị hiểu sai nhiều nhất: nó chỉ cho thấy bề mặt có những vật liệu khác nhau, không cho biết món đồ bao nhiêu tuổi. Bài này giải thích cách phòng giám định dùng đèn, những gì nó hay phát hiện với gốm, tranh, giấy, đồ gỗ sơn, và các giới hạn cần biết.
Đèn UV hoạt động thế nào trong giám định
Nhiều chất khi nhận ánh sáng cực tím sẽ phát ra ánh sáng nhìn thấy được; hiện tượng ấy gọi là huỳnh quang. Mức độ và màu sắc huỳnh quang phụ thuộc vào thành phần hoá học và tình trạng lão hoá của chất. Hai lớp sơn trông giống hệt nhau dưới đèn thường có thể phát sáng khác nhau dưới đèn cực tím nếu một lớp cũ, một lớp mới, hoặc làm từ chất khác.
Phòng giám định thường dùng đèn cực tím sóng dài, loại phổ biến và tương đối an toàn hơn khi dùng đúng cách; một số nơi có thêm đèn sóng ngắn cho trường hợp đặc biệt. Việc soi phải làm trong phòng thật tối, để mắt quen bóng tối, đèn giữ ở khoảng cách ổn định. Người giám định thường chụp ảnh dưới đèn cực tím kèm ảnh dưới ánh sáng thường ở cùng góc, để so vùng nào khác biệt.
Điều quan trọng là đèn UV không đo gì cả. Nó chỉ làm lộ ra sự không đồng nhất của bề mặt. Việc diễn giải vùng sáng, vùng tối ấy là gì, là keo, là sơn mới, là lớp vecni cũ hay chỉ là bụi bẩn, hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm và mẫu đối chứng của người xem.
Những gì đèn UV hay làm lộ ra theo từng loại hiện vật
Bảng sau tóm tắt các phát hiện thường gặp. Đây là xu hướng chung, không phải quy tắc tuyệt đối: vật liệu sửa chữa rất đa dạng và luôn có ngoại lệ.
| Loại hiện vật | Thường phát hiện được | Cần thận trọng |
|---|---|---|
| Gốm sứ có men | Chỗ trám bằng nhựa, vùng sơn phủ che vết sửa, đường keo dán ở mép vỡ | Một số vật liệu sửa đời mới được chọn để phát sáng gần giống men gốc |
| Tranh sơn dầu, tranh có lớp phủ | Lớp vẽ lại nằm trên lớp vecni cũ hiện thành mảng tối; vết dặm màu | Lớp vecni dày làm mờ mọi chi tiết bên dưới |
| Giấy, tranh giấy, lụa | Giấy mới có chất làm trắng quang học phát sáng xanh trắng mạnh; chỗ vá, chỗ bồi mới | Giấy cũ bị nhiễm bẩn, ẩm mốc cũng có thể phát sáng lốm đốm |
| Đồ gỗ sơn, tượng sơn | Vùng sơn lại, vùng thếp lại, lớp phủ bóng mới | Lớp bẩn dày và sáp đánh bóng làm sai lệch |
| Đá, ngọc trên đồ xưa | Chỗ dán, chỗ trám, đôi khi lớp nhựa tẩm | Nhiều khoáng vật tự phát huỳnh quang, phải biết đặc tính của đá |
Với giấy và vải, phát hiện chất làm trắng quang học là một gợi ý mạnh rằng vật liệu được sản xuất trong thời hiện đại, vì loại chất này chỉ được dùng rộng rãi trong công nghiệp giấy, vải khoảng từ giữa thế kỷ XX. Nhưng giấy cũ cũng có thể bị nhiễm do tiếp xúc với giấy mới, nên vẫn phải xem cả vùng phát sáng có hợp lý hay không.
Một lần soi đèn UV trong phòng giám định
Quy trình đơn giản nhưng phải làm cẩn thận để kết quả có giá trị làm bằng chứng.
- Chụp ảnh toàn bộ hiện vật dưới ánh sáng thường, cố định vị trí máy ảnh và hiện vật.
- Tắt hết đèn, che rèm, chờ mắt quen bóng tối; người soi đeo kính bảo hộ chặn tia cực tím, đeo găng.
- Chiếu đèn từ nhiều góc, di chuyển chậm, ghi lại những vùng phát sáng khác thường.
- Chụp ảnh dưới đèn cực tím ở đúng vị trí đã chụp ánh sáng thường, để ghép đối chiếu.
- Đánh dấu vùng nghi vấn trên ảnh, sau đó soi kính hiển vi đúng vùng ấy dưới ánh sáng thường.
- Ghi nhận xét theo từng vùng: vùng nào nghi trám, nghi sơn lại, nghi keo; vùng nào chỉ là bẩn.
- Nếu cần, đề nghị phép tiếp theo cho vùng nghi vấn, như chụp tia X với đồ gốm nghi ghép.
Thời gian chiếu nên ngắn. Một số chất màu, thuốc nhuộm và vật liệu hữu cơ nhạy với tia cực tím; soi lâu, soi nhiều lần không cần thiết có thể góp phần làm phai màu. Đèn chỉ là công cụ khoanh vùng, không phải để chiếu kéo dài.
Ba lỗi đọc kết quả đèn UV hay gặp
Coi phát sáng đều là bằng chứng đồ nguyên vẹn. Một bề mặt phát sáng đều dưới đèn chỉ cho thấy không có vùng khác biệt rõ ở lớp ngoài cùng. Lớp sơn phủ toàn bộ, lớp sáp hay lớp vecni mới quét khắp món đồ có thể che mọi vết sửa bên dưới.
Coi mọi đốm sáng là vết sửa. Bụi bẩn, cặn xà phòng, dầu tay, nấm mốc, chất tẩy rửa đều có thể phát huỳnh quang. Người giám định phải soi kính hiển vi đúng điểm ấy để biết đó là vật liệu sửa chữa hay chỉ là chất bẩn bám.
Coi đèn UV là phép thử tuổi. Có những lời truyền miệng kiểu "sứ cổ dưới đèn phát màu này, sứ mới phát màu kia". Thực tế màu huỳnh quang của men phụ thuộc thành phần men, lò nung, điều kiện bảo quản, và không đủ để kết luận tuổi. Đèn UV cho biết bề mặt có bị can thiệp hay không, không hơn.
Quên rằng đèn chỉ thấy lớp ngoài. Tia cực tím gần như không xuyên vào trong vật liệu. Một vết nứt đã được dán bên trong thân bình, một mảnh ghép nằm dưới lớp men phủ lại, một khối gỗ thay trong lòng tượng đều có thể không lộ ra dưới đèn. Những câu hỏi về cấu trúc bên trong cần ảnh tia X.
Đèn UV và đồ phục chế: chuyện kết luận phải ghi thế nào
Phát hiện vết sửa không có nghĩa món đồ giả. Rất nhiều đồ xưa thật đã qua tay người sửa: bát vỡ được hàn gắn, tượng gãy tay được nối, tranh rách được bồi. Việc của phòng giám định là ghi rõ phần nào là gốc, phần nào là sửa chữa, và sửa chữa chiếm tỉ lệ bao nhiêu trên toàn món.
Ví dụ giả định: một chiếc đĩa sứ trông nguyên vẹn dưới ánh sáng thường. Dưới đèn cực tím, khoảng một phần tư vành đĩa hiện thành mảng tối có ranh giới rõ, đi kèm một đường mảnh chạy ngang lòng đĩa. Kết luận hợp lý sẽ là: thân đĩa có đặc điểm phù hợp với đồ cũ, vành đĩa có một vùng đã được trám và vẽ lại hoa văn, lòng đĩa có vết nứt đã được dán. Người mua, người chia thừa kế, người đăng ký cổ vật đều cần đúng loại thông tin ấy.
Ngược lại, nếu gần như toàn bộ bề mặt là vật liệu mới, hoặc phần gốc chỉ còn là một mảnh nhỏ được ghép vào thân mới, thì món đồ đã chuyển sang một loại khác. Ranh giới giữa "đồ cũ có sửa" và "đồ ghép" không do đèn UV quyết định một mình; ảnh tia X và soi kính hiển vi thường được dùng thêm để biết cấu trúc bên trong.
Đọc ảnh chụp dưới đèn UV trong hồ sơ giám định
Nhiều phiếu kết quả kèm theo một hoặc vài ảnh chụp dưới đèn cực tím. Nhìn lần đầu, những ảnh này thường khó hiểu: toàn bộ khung hình ngả tím hoặc xanh, các mảng sáng tối loang lổ. Cách đọc đúng là luôn đặt ảnh cực tím cạnh ảnh ánh sáng thường cùng góc chụp, rồi tìm những vùng mà hai ảnh không khớp nhau: chỗ dưới ánh sáng thường trông liền mạch nhưng dưới đèn lại có ranh giới.
Một ảnh có giá trị làm bằng chứng nên đi kèm vài thông tin: loại đèn và bước sóng dùng, khoảng cách chiếu, có dùng kính lọc khi chụp hay không, và chú thích từng vùng được nhận định là gì. Thiếu những thông tin này, người khác khó kiểm lại, và hai lần chụp ở hai nơi có thể cho màu khác nhau chỉ vì máy ảnh, đèn khác nhau chứ không phải vì món đồ thay đổi.
Nếu kết luận nói món đồ có vùng sửa chữa, bạn nên đề nghị được đánh dấu vùng ấy trên ảnh và nhận bản sao. Bộ ảnh này hữu ích lâu dài: khi mang món đồ đi giám định lại, khi bán, khi chia thừa kế, khi đăng ký, nó cho thấy tình trạng tại thời điểm giám định và giúp phát hiện nếu về sau có thêm can thiệp mới.
An toàn khi dùng đèn cực tím
Ánh sáng cực tím có thể gây hại cho mắt và da nếu tiếp xúc lâu hoặc nhìn thẳng vào nguồn sáng. Trong phòng giám định, người soi đeo kính bảo hộ chuyên dụng chặn tia cực tím, không chiếu đèn vào mặt người khác, và giới hạn thời gian chiếu. Đây cũng là lời nhắc cho những người tự mua đèn UV loại nhỏ về soi đồ ở nhà.
Đèn bán trôi nổi có chất lượng rất khác nhau. Có loại phát nhiều ánh sáng tím nhìn thấy mà ít tia cực tím, có loại lại phát cả dải sóng ngắn nguy hiểm hơn mà không ghi rõ. Kết quả soi bằng đèn không rõ thông số khó so với kết quả của phòng giám định, và có thể gây yên tâm sai hoặc lo lắng không cần thiết.
Nếu bạn tự soi và thấy một vùng phát sáng lạ, cách đúng là chụp ảnh, ghi vị trí, rồi mang món đồ đến nơi giám định để xem kỹ hơn. Không nên tự dùng dung môi lau thử chỗ đó; làm vậy có thể làm hỏng lớp gốc hoặc xoá mất bằng chứng mà người giám định cần.
Câu hỏi thường gặp
Đèn UV có phân biệt được sứ cổ và sứ mới không?
Không đủ để kết luận. Màu huỳnh quang của men thay đổi theo thành phần, lò nung và điều kiện bảo quản, nên không có bảng màu nào chắc chắn cho tuổi. Đèn UV chỉ giúp phát hiện vùng bị sửa chữa, sơn phủ hay dán keo trên bề mặt.
Vì sao giấy mới phát sáng mạnh dưới đèn cực tím?
Phần lớn giấy công nghiệp hiện đại có thêm chất làm trắng quang học, hấp thụ tia cực tím và phát ra ánh sáng xanh trắng để giấy trông trắng hơn. Giấy làm thủ công thời xưa không có chất này, nên thường phát sáng yếu, ngả vàng. Đây là gợi ý hữu ích nhưng vẫn cần kiểm thêm.
Đồ không có vùng phát sáng lạ thì có chắc chưa từng bị sửa không?
Không chắc. Lớp sơn phủ toàn bộ, lớp sáp, lớp vecni mới có thể che các vết sửa bên dưới, và một số vật liệu sửa chữa được chọn để phát sáng gần giống vật liệu gốc. Kết luận "không phát hiện dấu hiệu sửa dưới đèn cực tím" chỉ có nghĩa đúng như câu chữ của nó.
Soi đèn UV nhiều lần có làm hại cổ vật không?
Một lần soi ngắn trong phòng giám định thường không gây hại đáng kể. Tuy vậy tia cực tím có thể góp phần làm phai một số chất màu và vật liệu hữu cơ nếu chiếu lâu hoặc lặp lại nhiều. Chỉ nên soi khi cần và trong thời gian ngắn.
Có nên mua đèn UV về tự soi đồ xưa trong nhà không?
Có thể dùng để tò mò hoặc để khoanh vùng cần hỏi thêm, nhưng nên mua loại ghi rõ bước sóng, đeo kính bảo hộ và không chiếu vào mắt. Kết quả tự soi không thay được giám định, vì việc đọc vùng sáng tối cần kinh nghiệm và mẫu đối chứng.
Đèn UV có phát hiện được đồ đồng đã bị làm gỉ giả không?
Đèn UV đôi khi làm lộ lớp sáp, sơn hoặc keo trộn trong lớp màu giả, nhưng gỉ tự nhiên trên kim loại thường phát huỳnh quang yếu nên khó dựa vào đèn. Với đồ đồng, kính hiển vi và phân tích thành phần bề mặt thường cho thông tin rõ hơn.