Phương pháp không phá mẫu là những phép xem, chiếu sáng, chụp xuyên và đo bề mặt mà không lấy đi phần nào của hiện vật; phương pháp phá mẫu đòi lấy một lượng vật chất nhỏ, như vài chục miligam bột gốm hay một mảnh sơn bằng đầu kim, để phân tích. Ở giữa có nhóm "vi mẫu" chỉ lấy lượng rất nhỏ ở chỗ khuất, gần như không thấy bằng mắt.
Ranh giới ấy quan trọng với người cầm món đồ vì nó quyết định rủi ro, chi phí và giấy tờ cần ký. Bài này phân loại các phép theo mức can thiệp, giải thích vì sao có lúc không thể tránh lấy mẫu, chỗ nào thường được chọn để lấy, và những điều bạn nên thoả thuận rõ với nơi giám định trước khi đồng ý.
Ba mức can thiệp vào hiện vật
Phòng giám định thường chia phương pháp làm ba mức. Cách gọi có thể khác nhau, nhưng ý nghĩa thì thống nhất.
| Mức | Ví dụ phương pháp | Món đồ có bị mất gì không |
|---|---|---|
| Không phá mẫu | Quan sát, đo, cân, soi kính hiển vi soi nổi, đèn cực tím, ảnh hồng ngoại, chụp xuyên tia X, đo thành phần bề mặt bằng máy cầm tay | Không mất vật chất; chỉ cần thao tác cẩn thận khi di chuyển, cầm nắm |
| Vi mẫu | Lấy mảnh sơn rất nhỏ để soi mặt cắt, lấy sợi vải, mẩu gỗ, chút giấy cho định tuổi carbon-14 bằng máy gia tốc | Mất một lượng rất nhỏ ở chỗ khuất, thường không thấy bằng mắt thường |
| Phá mẫu | Khoan lấy bột gốm cho phát quang nhiệt, cắt mẫu kim loại cho phân tích cấu trúc, lấy lõi đất bên trong đồ đúc | Để lại lỗ khoan hoặc vết cắt nhỏ, thường được trám và ghi lại vị trí |
Một phép đo có thể thuộc mức khác nhau tuỳ cách làm. Đo thành phần kim loại bằng máy cầm tay đặt lên bề mặt là không phá mẫu; muốn đo phần lõi bên dưới lớp gỉ thì phải mài một điểm nhỏ, lúc ấy đã là can thiệp.
Vì sao có lúc không tránh được việc lấy mẫu
Các phương pháp không phá mẫu nói nhiều về bề mặt và cấu trúc, nhưng ít khi trả lời trực tiếp câu hỏi "đồ đã bao nhiêu tuổi". Muốn có con số tuổi cho gốm, người ta cần đo lượng tín hiệu tích luỹ trong khoáng vật của xương gốm, và điều đó đòi một lượng bột lấy từ bên trong, dưới lớp men. Muốn định tuổi gỗ, giấy, vải, cần một mẩu chất hữu cơ để đốt và đếm.
Tương tự, khi câu hỏi là lớp sơn trên tượng có phải sơn cổ truyền hay sơn công nghiệp, đèn và kính lúp chỉ cho gợi ý. Để biết chắc thứ tự các lớp và thành phần chất kết dính, cần một mảnh mặt cắt dù nhỏ. Nói cách khác, phá mẫu được dùng khi những gì nhìn từ ngoài vào không đủ để kết luận, và câu hỏi đủ quan trọng để chấp nhận đánh đổi.
Công nghệ hiện đại đã thu nhỏ lượng mẫu đáng kể. Định tuổi carbon-14 bằng máy gia tốc khối phổ chỉ cần lượng mẫu rất nhỏ so với phương pháp đếm phóng xạ trước đây. Nhiều phép phân tích chất màu, chất kết dính cũng làm được trên những hạt nhỏ hơn hạt cát. Dù vậy, "nhỏ" vẫn không phải là "không": đã lấy thì không trả lại được.
Chỗ lấy mẫu thường được chọn
Chỗ khuất và đã vỡ sẵn. Với gốm, người ta hay khoan ở chân đế, vành đáy không men hoặc mép vỡ có sẵn. Với tượng gỗ, ở mặt sau, đáy bệ, chỗ đã nứt. Mục tiêu là để lại dấu ít ảnh hưởng nhất đến giá trị thẩm mỹ.
Chỗ đại diện cho câu hỏi. Lấy mẫu ở phần nghi bị thay thì chỉ biết tuổi phần đó. Nếu món đồ có nhiều bộ phận, người giám định phải nói rõ mẫu đại diện cho bộ phận nào, và đôi khi phải lấy nhiều điểm.
Chỗ không bị nhiễm. Bề mặt đã trám keo, đã sơn lại, đã ngâm hoá chất sẽ làm sai kết quả. Mẫu phải lấy sâu đủ để vượt qua lớp ngoài bị xử lý, hoặc ở chỗ quan sát thấy còn nguyên.
Chỗ an toàn về kết cấu. Không khoan vào chỗ mỏng, chỗ chịu lực như cổ bình, quai, chân tượng mảnh. Người lấy mẫu phải đánh giá độ bền trước khi làm.
Chỗ đủ sâu với phép phát quang nhiệt. Lớp ngoài cùng của xương gốm đã tiếp xúc ánh sáng và môi trường nên thường bị bỏ đi; người ta khoan vào trong, lấy phần bột phía dưới, trong điều kiện ánh sáng yếu. Đây là lý do mẫu cho phép này không thể cạo nhẹ trên bề mặt mà phải khoan.
Những điều nên thoả thuận trước khi đồng ý lấy mẫu
Lấy mẫu là việc không đảo ngược, nên mọi chi tiết nên được ghi bằng văn bản trước khi bắt đầu. Danh sách dưới đây giúp bạn không bỏ sót.
- Phép phân tích nào sẽ được làm, nhằm trả lời câu hỏi gì, và vì sao các phép không phá mẫu chưa đủ.
- Vị trí lấy mẫu cụ thể, đánh dấu trên ảnh chụp món đồ, cùng lượng mẫu dự kiến.
- Ai trực tiếp lấy mẫu, bằng dụng cụ gì; có chụp ảnh hoặc quay lại trước, trong và sau khi lấy không.
- Lỗ khoan hoặc vết cắt sẽ được xử lý ra sao: để nguyên, trám bằng vật liệu dễ nhận biết, hay trám cho khớp màu.
- Mẫu có phải gửi đi nơi khác không; ai chịu trách nhiệm vận chuyển, niêm phong, nhận kết quả.
- Phần mẫu thừa sau phân tích được trả lại, lưu ở phòng thí nghiệm hay huỷ.
- Nếu kết quả không đọc được, có lấy mẫu lần hai không, và ai chịu chi phí.
- Trách nhiệm nếu hiện vật bị hư hại ngoài dự kiến trong quá trình lấy mẫu.
Nơi giám định làm việc bài bản thường đã có sẵn mẫu phiếu đồng ý lấy mẫu với các mục tương tự. Nếu nơi bạn chọn chỉ thoả thuận miệng, hãy tự ghi lại những điểm trên và đề nghị hai bên cùng ký.
Thứ tự làm việc: vì sao phép không phá mẫu luôn đi trước
Một nguyên tắc gần như bất di bất dịch trong phòng giám định là làm hết các phép không phá mẫu trước rồi mới tính đến lấy mẫu. Lý do thứ nhất là thông tin: ảnh tia X cho biết thân bình có chỗ ghép hay không, đèn cực tím cho biết vùng nào đã trám, kính hiển vi cho biết lớp men chỗ nào còn nguyên. Không có những thông tin ấy, người lấy mẫu dễ khoan nhầm vào phần đã sửa hoặc phần thay thế.
Lý do thứ hai là có khi phép không phá mẫu đã đủ trả lời. Ví dụ giả định: một bức tượng gỗ được gia đình nghi là tượng mới đánh cũ. Ảnh tia X cho thấy bên trong có đinh vít ren máy bắt chéo giữ các khối gỗ, ren đều tăm tắp. Đến đây câu hỏi chính đã có lời đáp: tượng được lắp ráp bằng kỹ thuật hiện đại, không cần lấy mẫu gỗ đi định tuổi nữa.
Lý do thứ ba liên quan đến chính các phép đo. Một số phép có thể ảnh hưởng đến phép khác nếu làm sai thứ tự, như việc chiếu xạ ảnh hưởng đến phép phát quang nhiệt, hoặc làm sạch bề mặt để đo thì xoá mất dấu vết mà phép soi lớp phủ cần. Người phụ trách ca giám định phải lên trình tự trước, ghi rõ trong hồ sơ, và giải thích cho chủ đồ nếu được hỏi.
Hiện vật đặc biệt: khi nào nên nói không với phá mẫu
Có những trường hợp chủ đồ có lý do chính đáng để từ chối lấy mẫu. Món đồ quá mỏng, quá giòn, đã nứt nhiều; món có giá trị thẩm mỹ nằm chính ở bề mặt nguyên vẹn; món là đồ thờ đang dùng ở nhà thờ họ mà cả dòng họ chưa thống nhất. Trong những trường hợp đó, bạn có thể đề nghị dừng ở các phép không phá mẫu và chấp nhận kết luận mở hơn.
Với hiện vật thuộc di tích, đình, chùa, hoặc đã đăng ký là cổ vật, việc lấy mẫu có thể chịu thêm quy định quản lý của cơ quan văn hoá. Luật Di sản văn hoá 2024 đặt nguyên tắc bảo vệ di vật, cổ vật và giao cơ quan quản lý di sản hướng dẫn chi tiết. Trước khi cho lấy mẫu những món này, nên hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch hoặc bảo tàng tỉnh về thủ tục hiện hành.
Từ chối phá mẫu không làm giám định vô nghĩa. Một bộ ảnh hồng ngoại, ảnh tia X, kết quả soi kính hiển vi và đèn cực tím, đi kèm đối chiếu với mẫu chuẩn, đã đủ trả lời phần lớn câu hỏi về tình trạng nguyên vẹn và về sự phù hợp kỹ thuật. Chỉ con số tuổi tuyệt đối là phải để lại cho lần sau, nếu sau này gia đình đổi ý.
Những hiểu lầm thường gặp về lấy mẫu
Một số lời đồn khiến người giữ đồ hoặc quá sợ, hoặc quá dễ dãi với việc lấy mẫu.
- "Lấy mẫu làm mất giá trị món đồ": lỗ khoan nhỏ ở chân đế, được ghi chép và trám đúng cách, thường được giới chơi đồ chấp nhận như dấu của một lần giám định có hồ sơ.
- "Không phá mẫu thì không chắc": nhiều câu hỏi về sửa chữa, ghép nối, lớp phủ mới được trả lời tốt hơn bằng phương pháp không phá mẫu.
- "Lấy càng nhiều càng chính xác": lượng mẫu do phương pháp quyết định; lấy thừa chỉ thêm hư hại.
- "Ai cũng có thể khoan lấy mẫu": lấy mẫu sai chỗ, sai cách, để mẫu nhiễm sáng hoặc nhiệt có thể làm kết quả vô nghĩa; việc này nên để người có chuyên môn làm.
- "Đồ đã có chỗ vỡ thì cứ lấy mẫu thoải mái": mép vỡ có thể đã bị dán keo, nhiễm bẩn; vẫn cần chọn điểm cẩn thận.
Điểm chung của các hiểu lầm trên là coi lấy mẫu như một việc kỹ thuật thuần tuý. Thật ra đây là một quyết định có đánh đổi: đổi một chút vật chất của hiện vật lấy một câu trả lời. Đánh đổi ấy chỉ đáng khi câu hỏi rõ, phép đo phù hợp và người làm có tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Phát quang nhiệt cần lấy bao nhiêu bột gốm?
Lượng mẫu cụ thể tuỳ phòng thí nghiệm và kỹ thuật đo, nhưng thường là một lượng bột nhỏ khoan từ một hoặc vài điểm ở chỗ không men. Bạn nên hỏi trước con số cụ thể của nơi làm và đề nghị được xem vị trí khoan trên ảnh trước khi đồng ý.
Chụp tia X có làm hỏng cổ vật không?
Với gốm, kim loại, gỗ, chụp xuyên tia X ở liều dùng trong giám định thường được coi là không phá mẫu. Tuy nhiên tia X có thể ảnh hưởng đến phép định tuổi phát quang nhiệt về sau, nên nếu dự định làm cả hai, phòng giám định thường phải tính thứ tự và báo trước.
Sau khi lấy mẫu, có nên trám lỗ cho khớp màu không?
Nhiều nơi chọn trám bằng vật liệu dễ nhận biết, dễ gỡ, để người sau biết đó là vị trí lấy mẫu chứ không nhầm với vết sửa. Trám khớp màu hoàn toàn đẹp hơn nhưng có thể gây hiểu lầm sau này. Điều quan trọng là vị trí và cách trám được ghi vào hồ sơ.
Mẫu thừa sau phân tích thuộc về ai?
Về nguyên tắc mẫu là một phần của hiện vật nên thuộc về chủ sở hữu, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Một số phòng thí nghiệm muốn lưu mẫu để kiểm lại hoặc phục vụ nghiên cứu. Bạn nên quyết định và ghi rõ trong phiếu đồng ý lấy mẫu.
Phép không phá mẫu có thể thay hoàn toàn phép phá mẫu trong tương lai không?
Các thiết bị không phá mẫu ngày càng tốt, nhưng một số câu hỏi như tuổi của xương gốm hay chất hữu cơ vẫn cần vật chất từ bên trong. Xu hướng là lượng mẫu ngày càng nhỏ, không phải biến mất hẳn. Với nhiều ca, kết hợp khéo các phép không phá mẫu đã đủ.
Đồ đang thờ ở nhà thờ họ có nên cho lấy mẫu không?
Đây là quyết định của cả dòng họ hoặc người được giao trông giữ, không chỉ của một người. Nên họp bàn, giải thích rõ mục đích, vị trí và lượng mẫu, ghi biên bản đồng ý. Nếu chưa thống nhất, có thể dừng ở các phép không phá mẫu.