Soi kính hiển vi là bước giúp người giám định nhìn bề mặt cổ vật ở độ phóng đại từ vài lần đến vài chục lần, đôi khi cao hơn nhiều, để đọc những dấu vết mà mắt thường bỏ qua: vết công cụ để lại khi chế tác, kiểu mòn do dùng lâu, cấu trúc bọt trong men, lớp bẩn có hình thành tự nhiên hay được đắp lên. Đây là phép không phá mẫu, rẻ, nhanh, và thường được làm trước mọi phép phân tích khác.
Bài này giải thích các loại kính hiển vi hay gặp trong phòng giám định, những câu hỏi chúng trả lời tốt, cách người giám định đọc một vết xước hay một hạt bụi, và vì sao một bức ảnh hiển vi đẹp vẫn có thể bị đọc sai. Bài không đi vào cách nhận diện từng loại đồ; trọng tâm là phương pháp và giới hạn của nó.
Các loại kính thường gặp trong phòng giám định
Không phải phòng giám định nào cũng có đủ, nhưng nhìn chung có bốn mức thiết bị phóng đại, mỗi mức phục vụ một kiểu câu hỏi.
| Thiết bị | Độ phóng đại tương đối | Dùng tốt cho | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Kính lúp cầm tay | Thấp | Xem nhanh, khoanh vùng cần soi kỹ | Khó chụp lại, phụ thuộc mắt người xem |
| Kính hiển vi soi nổi | Thấp đến trung bình | Nhìn nổi bề mặt, vết công cụ, mòn, bọt men, lớp bẩn | Không thấy cấu trúc rất nhỏ |
| Kính hiển vi số cầm tay hoặc để bàn | Thấp đến trung bình | Chụp ảnh lưu hồ sơ, ghép ảnh độ nét sâu | Chất lượng ảnh tuỳ máy, dễ bị ánh sáng đánh lừa |
| Kính hiển vi quang học phân cực, kính hiển vi điện tử quét | Cao đến rất cao | Mặt cắt lớp sơn, khoáng vật trong xương gốm, vi cấu trúc kim loại | Thường cần lấy vi mẫu hoặc đưa hiện vật nhỏ vào buồng máy; chủ yếu ở viện nghiên cứu |
Với phần lớn ca giám định đồ xưa trong dân, kính hiển vi soi nổi và kính hiển vi số là công cụ làm việc hằng ngày. Kính hiển vi điện tử quét được dùng khi cần trả lời câu hỏi rất hẹp, thường đi kèm phân tích nguyên tố ở cùng điểm soi.
Dấu vết gia công: đọc công cụ qua vết để lại
Mỗi công cụ để lại một kiểu vết. Dao đục, dũa, đá mài, bàn xoay gốm, máy mài quay, máy khoan điện đều để lại vết riêng. Vết máy quay thường là những rãnh tròn đồng tâm, đều nhịp; vết dụng cụ cầm tay thường đứt quãng, đổi hướng, sâu nông không đều.
Vết công cụ hiện đại trên đồ được gán là xưa. Dưới kính, một đường chạm tưởng tay thợ cũ có thể lộ ra những vạch song song rất đều của mũi mài quay. Đó là một trong những dấu hiệu rõ nhất mà phương pháp này phát hiện được.
Vết sửa sau khi chế tác. Chỗ chạm thêm, mài lại, khoét rộng thường có mép sắc, sáng màu hơn, không có bụi bẩn bám sâu như phần cũ xung quanh.
Giới hạn. Người làm đồ thủ công hôm nay vẫn có thể dùng dụng cụ cầm tay truyền thống. Vết dụng cụ cầm tay chỉ cho biết món đồ được làm thủ công, không chứng minh nó cũ.
Vết mòn và vết xước: tự nhiên hay được làm
Một món đồ được dùng lâu năm mòn theo logic của việc dùng: mép miệng bị chạm môi, chân đế bị kéo lê trên mặt bàn, tay cầm bị nắm nhiều lần. Dưới kính, mòn tự nhiên thường có các vết xước chạy nhiều hướng, chồng lên nhau, mép xước đã tròn lại, trong lòng vết xước có bụi bẩn và đôi khi có lớp ôxy hoá. Vết mòn tập trung ở chỗ nhô cao, nhạt dần về chỗ trũng.
Mòn được làm nhanh bằng giấy nhám, bột mài hay đánh bóng máy thường có đặc điểm ngược lại. Các vết xước chạy cùng một hướng hoặc theo một nhịp đều; mép xước còn sắc; mòn xuất hiện cả ở những chỗ không ai chạm khi dùng; trong lòng vết xước sạch, hoặc có chất bẩn bám mà không hề ăn vào. Người giám định không kết luận từ một vết, mà xem cả hệ thống vết mòn có khớp với cách món đồ được dùng hay không.
Cần nói rõ một giới hạn: mòn tự nhiên cho biết món đồ đã được dùng, không cho biết đã được dùng bao lâu. Một chiếc bát làm vài chục năm trước, được dùng hằng ngày, có thể mòn nhiều hơn một chiếc bát vài trăm tuổi cất kỹ trong tủ. Vết mòn là bằng chứng về lịch sử sử dụng, không phải đồng hồ đo tuổi.
Bọt khí trong men và bề mặt lớp men
Với đồ gốm có men, kính hiển vi soi nổi cho thấy cấu trúc bên trong lớp men gần bề mặt: các bọt khí to nhỏ, mật độ, độ trong của men, những bọt đã vỡ trên mặt. Người làm nghề dựa vào đặc điểm này như một trong nhiều dấu hiệu, vì nó phụ thuộc vào thành phần men, cách nung, nhiệt độ lò và thời gian, những thứ khác nhau giữa lò củi xưa và lò hiện đại.
Bề mặt men cũng mang dấu thời gian: những vết xước li ti do lau chùi qua năm tháng, sự mất bóng nhẹ, lớp cặn bám trong các vết rạn. Ngược lại, men bị tẩy bóng bằng axit để trông cũ thường có bề mặt mờ đều, rỗ mịn khắp nơi, kể cả ở chỗ khuất mà không có lý do gì để bị mòn.
Tuy vậy, cấu trúc bọt khí không phải là phép thử độc lập. Nó thay đổi theo từng lò, từng mẻ, thậm chí từng vị trí trên một món. Người làm giả lành nghề cũng biết điều chỉnh men và cách nung để tạo bọt giống đồ cũ. Vì thế quan sát bọt men chỉ có giá trị khi được so với mẫu chuẩn của đúng dòng đồ và đặt cạnh các dấu hiệu khác.
Lớp bẩn, cặn và gỉ: được hình thành hay được đắp lên
Một trong những việc kính hiển vi làm tốt nhất là phân biệt chất bám tự nhiên với chất bám được tạo ra để làm cũ. Người giám định thường xem những điểm sau.
- Thứ tự lớp: cặn tự nhiên hình thành sau khi món đồ đã mòn, nên nằm trong lòng vết mòn, vết xước. Lớp bẩn đắp lên thường phủ cả lên vết mòn mới hoặc lên vết sửa.
- Cách bám: cặn tự nhiên bám chặt, có khi kết tinh; chất bẩn trộn keo hoặc sáp nằm thành mảng, có ranh giới, đôi khi thấy rõ chất kết dính dưới kính.
- Vị trí: đất cát tự nhiên đọng ở chỗ trũng, chỗ khuất theo trọng lực và theo cách món đồ nằm trong đất. Bẩn đắp thường rải đều cả những chỗ không hợp lý.
- Gỉ trên kim loại: gỉ hình thành qua thời gian dài thường có nhiều lớp và ăn vào bề mặt kim loại; lớp màu tạo bằng hoá chất thường mỏng, nằm trên mặt, dễ bong ở điểm chạm.
- Dấu vết dụng cụ trong lớp bẩn: vết cọ, vết chổi, dấu vân của miếng bọt biển trong lớp cặn là dấu hiệu lớp cặn được làm bằng tay.
Các dấu hiệu trên cho biết bề mặt đã bị can thiệp hay chưa. Chúng không trực tiếp chứng minh món đồ giả: đồ thật đôi khi cũng bị người bán "làm đẹp" hoặc "làm cũ thêm" cho hợp mắt người mua. Kết luận cần tách hai việc ấy.
Kính hiển vi đi cùng các phép khác thế nào
Trong một ca giám định, kính hiển vi hiếm khi đứng một mình. Nó thường là mắt xích nối giữa quan sát tổng thể và các phép đo chuyên sâu. Sau khi đèn cực tím khoanh được một vùng nghi đã trám, kính hiển vi cho biết mép vùng ấy trông thế nào, chất trám có bọt khí, có vết dao gạt hay không. Sau khi máy phân tích bề mặt báo một điểm có thành phần lạ, kính hiển vi giúp xem điểm đó là lớp sơn, lớp keo hay chỉ là hạt bụi kim loại bám vào.
Kính hiển vi cũng giúp chọn chỗ lấy mẫu. Trước khi khoan bột gốm để định tuổi, người giám định soi kỹ vùng định khoan để chắc rằng đó là xương gốm nguyên, không phải chỗ trám, không có keo thấm vào. Trước khi lấy một mảnh sơn để soi mặt cắt, họ soi để tìm vết nứt có sẵn, nơi có thể lấy vi mẫu mà không làm tổn thương thêm bề mặt.
Ví dụ giả định: một chiếc thạp gốm có dải hoa văn quanh vai. Dưới kính hiển vi, phần hoa văn ở mặt trước có nét vẽ nằm trên lớp men thay vì dưới men như ở mặt sau. Phát hiện này dẫn tới câu hỏi mới mà kính hiển vi không trả lời được một mình: phần vẽ trên men được thêm vào lúc nào. Phòng giám định khi ấy đề nghị phân tích thành phần chất màu ở cả hai mặt để so. Đó là cách một quan sát nhỏ định hướng cho cả ca giám định.
Giới hạn của kính hiển vi trong giám định
Kính hiển vi chỉ thấy bề mặt và lớp gần bề mặt. Nó không cho biết bên trong một bức tượng có ghép hay không, không cho biết thành phần hoá học, không cho ra con số tuổi. Những câu hỏi đó cần ảnh tia X, máy phân tích thành phần hoặc phép định tuổi.
Kính hiển vi cũng chỉ nhìn được một vùng nhỏ mỗi lần. Người giám định phải chọn chỗ soi, và nếu chọn sai, những dấu hiệu quan trọng có thể nằm ngay ngoài khung nhìn. Vì thế soi kính hiển vi phải đi sau quan sát tổng thể và đèn chiếu xiên, để khoanh vùng trước.
Cuối cùng, ảnh hiển vi phải được đọc bằng kinh nghiệm. Cùng một vết xước, người chưa quen có thể đọc thành mòn tự nhiên hoặc mòn nhân tạo tuỳ ánh sáng và góc chụp. Phòng giám định tốt lưu ảnh hiển vi kèm thông tin về độ phóng đại, nguồn sáng, vị trí trên hiện vật, để người khác kiểm lại được. Khi kết luận có dựa vào ảnh hiển vi, bạn nên đề nghị được nhận bản sao những ảnh ấy cùng chú thích vị trí.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự mua kính hiển vi số về soi đồ cổ ở nhà không?
Có thể, và nhiều người sưu tầm dùng kính hiển vi số rẻ để tập quan sát. Tuy nhiên nhìn thấy và đọc đúng là hai việc khác nhau. Không có kho mẫu đối chứng và kinh nghiệm, người soi dễ hiểu sai vết mòn, bọt men. Ảnh tự soi chỉ nên dùng để hỏi thêm người có chuyên môn.
Kính hiển vi có phát hiện được đồ gốm đã bị sửa không?
Kính hiển vi giúp thấy mép chỗ trám, sự khác biệt bề mặt giữa vùng men gốc và vùng sơn phủ, nhưng vết sửa khéo đôi khi khó thấy dưới ánh sáng thường. Phòng giám định thường kết hợp kính hiển vi với đèn cực tím để khoanh vùng sửa chữa rõ hơn.
Soi kính hiển vi có cần lấy mẫu không?
Với kính hiển vi soi nổi và kính hiển vi số, không cần lấy mẫu; hiện vật được đặt dưới kính và soi trực tiếp. Kính hiển vi điện tử quét hoặc soi mặt cắt lớp sơn thì thường cần vi mẫu hoặc chỉ dùng được với vật nhỏ vừa buồng máy.
Vết mòn nhiều có chứng tỏ đồ rất cổ không?
Không. Vết mòn cho biết món đồ đã được dùng, còn mức mòn phụ thuộc vào cách dùng nhiều hơn tuổi. Đồ vài chục năm dùng hằng ngày có thể mòn hơn đồ vài trăm năm cất kỹ. Người giám định xem mòn có hợp logic sử dụng hay không, không lấy mòn để tính tuổi.
Phòng giám định có nên làm sạch đồ trước khi soi không?
Thường là không. Lớp bẩn và cặn là một phần bằng chứng, làm sạch trước có thể xoá mất dấu hiệu quan trọng. Nếu cần làm sạch một điểm để soi, người giám định nên chụp ảnh trước, chỉ làm ở vùng nhỏ và ghi lại trong hồ sơ.