Trong kịch bản này, kẻ lừa không bán gì cho bạn mà đóng vai người mua: một vị khách tìm đến tận nhà, xem món đồ xưa, trả một giá rất cao, nhưng đặt điều kiện phải có giấy giám định của đúng một nơi họ "tin tưởng". Nơi đó thu của bạn một khoản phí lớn để giám định, cấp một tờ giấy đẹp, và sau đó vị khách không bao giờ quay lại. Khách và nơi giám định là cùng một nhóm.
Kịch bản nhắm vào người đang giữ đồ, không phải người đi mua đồ. Nó hiệu quả vì đảo ngược vai: bạn nghĩ mình là người bán đang nắm thế chủ động, nên ít đề phòng. Bài này tả các vai trong nhóm, các điểm nút của câu chuyện, và một nguyên tắc đơn giản giúp bạn thoát ra: người mua cần giấy thì người mua tự lo, hoặc hai bên cùng chọn một nơi bạn kiểm được.
Các vai trong một nhóm lừa kiểu này
Mỗi nhóm có cách phân vai riêng, nhưng thường có những nhân vật sau. Ví dụ giả định được ghép từ nhiều kiểu thường được cảnh báo:
- Người dò: đi thu mua đồ cũ, hỏi han trong làng, xem nhà nào có đồ thờ, đồ gia truyền, ai đang cần tiền. Có khi chỉ là một người lạ ngồi uống nước và kể chuyện.
- Khách mua: ăn mặc chỉn chu, nói giọng nơi khác, xưng là người sưu tầm hoặc đi mua cho "ông chủ" ở thành phố, ở nước ngoài. Xem đồ rất kỹ, khen đúng chỗ, trả giá cao hơn mọi lời rao bạn từng nghe.
- Nơi giám định: một văn phòng, một "trung tâm", một "chuyên gia" mà khách nói chỉ tin kết quả của nơi này. Có thể có địa chỉ thật nhưng không có tư cách giám định cổ vật.
- Người làm chứng: một người trong làng hay người quen của bạn kể rằng nhà ai đó cũng bán được đồ nhờ đúng nơi giám định này. Người này có khi cũng là người của nhóm, có khi chỉ là người nghe kể lại.
Bạn chỉ thấy một hai vai trong đó, nên câu chuyện trông như nhiều người độc lập cùng xác nhận một điều. Thực ra tất cả các mảnh đều do một nguồn sắp đặt.
Các điểm nút của câu chuyện
Diễn biến thường qua những điểm nút sau. Nhận ra mình đang ở điểm nút nào giúp bạn biết lúc nào nên dừng.
- Khách đến xem đồ, trả giá cao, có khi đặt một khoản cọc nhỏ để tạo lòng tin.
- Khách nói "ông chủ" hay "đối tác" chỉ nhận đồ có giấy của một nơi cụ thể, đưa tên và cách liên hệ nơi đó.
- Bạn mang đồ đến hoặc nơi đó cử người đến tận nhà. Phí giám định được báo rất cao so với một khoản phí dịch vụ thông thường, kèm lời giải thích là "đồ giá trị lớn thì phí theo tỉ lệ".
- Bạn trả phí, nhận một tờ giấy kết luận đồ quý hiếm, đúng như khách mong.
- Bạn báo khách. Khách hẹn vài hôm, rồi đổi giọng: đối tác không mua nữa, giá thị trường giảm, cần thêm một loại giấy khác. Cuối cùng khách cắt liên lạc.
- Khoản cọc nhỏ khách đặt lúc đầu, nếu có, nhỏ hơn rất nhiều so với khoản phí bạn đã trả.
Một biến thể nguy hiểm hơn là trong lúc "giám định", hiện vật bị giữ lại qua đêm hoặc mang vào phòng trong. Khi trả lại, món đồ có thể đã bị tráo bằng một bản làm giống. Vì vậy, không bao giờ để hiện vật rời khỏi tầm mắt mà không có biên nhận mô tả chi tiết và ảnh chụp các vết riêng.
Vì sao giấy giám định ở đây là cái bẫy chứ không phải sự cẩn thận
Trong một giao dịch bình thường, người mua muốn có giám định để bảo vệ chính họ. Vì vậy người mua thường chịu phí, hoặc hai bên thoả thuận chia phí, và nơi giám định là nơi cả hai cùng chấp nhận. Kịch bản lừa đảo đảo ngược tất cả những điều đó: người bán trả toàn bộ phí, nơi giám định do người mua chỉ định, và người mua không hề có mặt khi giám định.
Khi nhìn lại theo cách đó, câu hỏi đơn giản nhất cũng đủ để lộ ra vấn đề: nếu khách thật sự muốn mua và chỉ tin một nơi, tại sao khách không tự mang đồ đến đó và tự trả phí? Câu trả lời thường là một lời viện cớ, như khách bận, khách ở xa, khách không được phép đứng tên. Không lý do nào trong đó giải thích được vì sao bạn phải bỏ tiền.
Cũng nên nhớ rằng một tờ giấy kết luận "quý hiếm" làm bạn vui, nhưng không làm món đồ quý hơn. Nếu món đồ thật sự có giá trị, nó vẫn có giá trị khi được một nơi độc lập giám định. Nếu nó không có giá trị, tờ giấy đẹp không thay đổi được điều đó, mà còn có thể kéo bạn vào rắc rối khi dùng nó để bán lại cho người khác.
Người mua thật và người mua mồi khác nhau ở đâu
Không phải ai trả giá cao cũng là kẻ lừa. Bảng dưới so những biểu hiện thường gặp để bạn cân nhắc, không dùng để buộc tội ai.
| Điểm so | Người mua thật thường | Người mua mồi thường |
|---|---|---|
| Ai chịu phí giám định | Tự trả hoặc chia phí theo thoả thuận | Muốn người bán trả toàn bộ |
| Nơi giám định | Chấp nhận một nơi hai bên cùng kiểm được tư cách | Chỉ chấp nhận đúng một nơi họ đưa ra |
| Có mặt khi giám định | Muốn có mặt hoặc cử người đi cùng | Vắng mặt, chỉ chờ nhận kết quả |
| Thông tin cá nhân | Để lại tên, địa chỉ, giấy tờ kiểm được | Chỉ có số điện thoại, nói là đi mua hộ |
| Hợp đồng | Sẵn sàng ký thoả thuận mua bán có điều kiện | Hẹn "có giấy rồi tính", không ký gì |
| Thái độ khi bạn đề nghị nơi khác | Thương lượng, đưa lý do chuyên môn | Viện cớ, đổi chủ đề, giục giã |
Chỉ cần đề nghị "anh cứ chọn nơi giám định, anh trả phí, em đi cùng" là phần lớn người mua mồi tự rút lui. Người mua thật thường đồng ý hoặc đưa ra một phương án hợp lý khác.
Những câu thường nghe và cách đáp lại
"Ông chủ của em chỉ tin giấy ở chỗ này thôi." Bạn có thể đáp: vậy ông chủ cử người mang đồ đến đó, ông chủ trả phí, nhà mình cử người đi cùng. Câu đáp này không từ chối giao dịch, chỉ trả trách nhiệm về đúng người cần giấy.
"Phí giám định đồ quý phải tính theo giá trị." Phí dịch vụ giám định thường tính theo công việc: loại hiện vật, phương pháp, thời gian. Một khoản phí tính theo giá trị mà chính nơi giám định đoán ra là lời mời bạn trả tiền cho hy vọng của mình.
"Có giấy là tuần sau em mang tiền đến." Một người mua thật có thể ký ngay một thoả thuận mua bán có điều kiện, ghi rõ giá, nơi giám định hai bên cùng chấp nhận, ai trả phí, và cọc xử lý ra sao nếu kết quả bất lợi. Lời hứa miệng thay cho thoả thuận là dấu hiệu cần cảnh giác.
"Nhà ông A đầu làng cũng bán được nhờ chỗ này." Hãy hỏi thẳng nhà ông A, đừng hỏi qua người kể. Nếu không ai trong làng kể được chuyện bán thật mà chỉ nghe nói lại, câu chuyện đó không phải bằng chứng.
"Để giám định cần mang đồ về văn phòng vài hôm." Phần lớn việc quan sát và đo không phá mẫu làm được trong ngày khi có mặt chủ đồ. Nếu thật sự cần giữ hiện vật, phải có biên nhận mô tả chi tiết, ảnh các vết riêng và chữ ký hai bên.
Cách tự vệ khi có khách hỏi mua đồ trong nhà
Không trả phí giám định theo yêu cầu của người mua. Nếu người mua cần giấy, người mua lo. Nếu bạn tự muốn biết món đồ của mình là gì, bạn tự chọn nơi có tư cách và tự quyết định.
Tự kiểm tư cách nơi giám định. Tra pháp nhân, hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi đó đặt trụ sở, như cách kiểm bất kỳ tổ chức giám định nào.
Không để hiện vật rời mắt khi chưa có biên nhận. Biên nhận ghi kích thước, cân nặng, mô tả các vết riêng, có chữ ký hai bên và ảnh đính kèm.
Kể với người nhà. Đồ thờ, đồ gia truyền thường thuộc về cả dòng họ. Bàn với người nhà trước khi bán vừa đúng lễ, vừa có thêm người tỉnh táo nhìn câu chuyện.
Nhớ phần pháp lý. Nếu món đồ có khả năng là cổ vật, việc mua bán, nhất là bán cho người mang ra nước ngoài, phải theo pháp luật về di sản văn hoá. Lời hứa "đối tác nước ngoài mua" đã là một dấu hiệu cần dừng lại.
Đã trả phí hoặc đã bị tráo đồ thì làm gì
Nếu bạn đã trả phí giám định theo chỉ định của khách và khách biến mất, hãy gom toàn bộ thông tin: số điện thoại, tên xưng, biển số xe nếu có, tin nhắn, biên lai trả phí, tờ giấy giám định, địa chỉ nơi giám định. Trình báo công an nơi bạn cư trú hoặc nơi xảy ra việc trả tiền. Những vụ có nhiều người cùng bị một nhóm lừa thường được xử lý khi có đủ đơn trình báo từ các nơi.
Nếu nghi đồ đã bị tráo, đừng lau rửa hay sửa chữa món đồ nhận lại. So với ảnh chụp trước đó, nhất là những vết riêng. Nhờ một người có kinh nghiệm hoặc một nơi giám định độc lập xem món đồ hiện tại. Giữ nguyên hiện trạng là giữ bằng chứng cho cơ quan điều tra.
Đừng dùng tờ giấy nhận được để bán món đồ cho người khác, dù bạn tin món đồ là thật. Tờ giấy đó gắn với một nhóm lừa, và việc đưa nó ra có thể khiến bạn trở thành người truyền tiếp vòng lừa sang người mua sau.
Câu hỏi thường gặp
Người mua yêu cầu giấy giám định có phải lúc nào cũng là lừa đảo không?
Không. Người mua cẩn thận muốn có giám định là chuyện bình thường. Dấu hiệu lừa nằm ở chỗ người bán phải trả phí, nơi giám định do người mua chỉ định duy nhất, và người mua không có mặt hay không ký thoả thuận gì.
Ai nên trả phí giám định khi mua bán đồ cổ?
Không có quy tắc cố định, hai bên tự thoả thuận. Thường người mua trả vì giám định bảo vệ người mua, hoặc hai bên chia phí và cùng chọn nơi. Việc người mua đòi người bán trả hết cho một nơi do mình chọn là bất thường.
Khách đã đặt cọc rồi thì có phải là khách thật không?
Chưa chắc. Một khoản cọc nhỏ có thể là chi phí mồi của nhóm lừa, vì nó nhỏ hơn rất nhiều khoản phí giám định họ thu lại. Hãy xem các dấu hiệu khác, nhất là ai chịu phí và ai chọn nơi giám định.
Làm sao tránh bị tráo đồ khi mang đi giám định?
Chụp ảnh nhiều góc, chụp rõ các vết riêng, đo và cân trước khi đi. Yêu cầu biên nhận mô tả chi tiết có chữ ký hai bên. Không để hiện vật rời khỏi tầm mắt ở nơi bạn chưa kiểm được tư cách.
Khách nói mua cho đối tác nước ngoài thì cần lưu ý gì?
Nếu món đồ có thể là cổ vật, việc mang ra nước ngoài cần giấy phép theo pháp luật về di sản văn hoá. Một người mua hứa đưa ra nước ngoài mà không nhắc tới thủ tục này là dấu hiệu bạn nên dừng giao dịch.
Đồ thờ trong nhà có nên bán cho người lạ hỏi mua không?
Đó là quyết định của gia đình và dòng họ. Nên bàn với người nhà trước, tìm hiểu món đồ qua một nơi có tư cách bạn tự chọn, và không quyết định dưới áp lực của một lời trả giá bất ngờ.