Khi đồ thờ cổ bị mất cắp được tìm thấy, việc chứng minh đó đúng là món đồ của đình, chùa hay dòng họ dựa trên giám định nhận dạng: đối chiếu đặc điểm riêng của món đồ với hồ sơ, ảnh cũ và lời chứng có trước khi mất. Đây là câu hỏi "có phải đúng chiếc này không", khác với giám định thật – giả hay niên đại. Việc đòi lại phải đi qua cơ quan công an và cơ quan có thẩm quyền, không tự làm.
Bài viết cho ban quản lý di tích, hội đồng gia tộc và người dân từng mất đồ thờ, nay nghi đã thấy lại món đồ ở chợ đồ cổ, trên mạng hay trong bộ sưu tập của ai đó. Bài không nêu vụ việc cụ thể, không hướng dẫn tự thu hồi. Mục đích là để cộng đồng biết chuẩn bị gì cho bằng chứng đủ mạnh.
Vì sao "nhận ra" chưa đủ
Người trong làng thường nhận ra pho tượng của mình ngay từ ảnh: dáng ngồi ấy, nét mặt ấy, cái bệ ấy. Cảm giác đó rất đáng tin với người đã thắp hương trước pho tượng mấy chục năm. Nhưng trước pháp luật, cảm giác cần trở thành bằng chứng mà người ngoài kiểm được.
Khó khăn đầu tiên là đồ thờ thường được làm theo mẫu. Một phường thợ có thể làm nhiều pho tượng, nhiều đôi hạc, nhiều cỗ ngai rất giống nhau cho các làng trong vùng. Người đang giữ món đồ có thể cho rằng đó là một chiếc khác cùng kiểu. Khó khăn thứ hai là món đồ sau khi bị lấy có thể đã bị sơn lại, cưa bớt bệ, mài đi chữ, chính là để xoá dấu nhận dạng.
Khó khăn thứ ba là người đang giữ có thể là người mua ngay tình, không biết đó là đồ mất cắp. Họ cũng có quyền được trình bày, và việc xử lý cần qua cơ quan có thẩm quyền. Tất cả những điều này khiến bằng chứng nhận dạng trở thành mấu chốt.
Cũng cần nhớ rằng thời gian làm mờ trí nhớ. Hai người cùng thắp hương trước một pho tượng nhiều năm vẫn có thể nhớ khác nhau về chi tiết. Vì thế, lời chứng có giá trị nhất là lời chứng được ghi lại sớm, có chi tiết cụ thể và khớp với ảnh, chứ không phải lời chứng chắc chắn nhất.
Bằng chứng nhận dạng: mạnh và yếu
Bảng dưới xếp các loại bằng chứng hay có ở cộng đồng theo mức hữu ích cho việc nhận dạng. Một hồ sơ tốt thường kết hợp nhiều loại.
| Loại bằng chứng | Mức hữu ích | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ảnh chụp rõ nhiều phía, có thước đo, có ngày | Rất mạnh | Nhất là ảnh cận những dấu riêng như vết sứt, vết nứt, chỗ sửa |
| Hồ sơ di tích, phiếu hiện vật lưu ở cơ quan quản lý | Rất mạnh | Có với di tích đã xếp hạng hoặc đã kiểm kê; xin trích lục qua cơ quan chức năng |
| Sổ hiện vật của đình, chùa, dòng họ | Mạnh | Mạnh hơn nếu có số đo, mô tả dấu riêng, được lập trước khi mất |
| Ảnh lễ hội, ảnh cưới, ảnh gia đình có món đồ ở phía sau | Trung bình đến mạnh | Tuỳ độ rõ; chứng minh món đồ đã ở đó trong thời gian dài |
| Lời chứng của người trông coi, cụ cao niên | Trung bình | Nên ghi bằng văn bản, có chi tiết cụ thể về dấu riêng |
| Mô tả chung chung về kiểu dáng | Yếu | Không phân biệt được với đồ cùng mẫu |
Điều quý nhất là những đặc điểm mà chỉ chiếc đó mới có: một vết nứt chạy theo hướng nhất định, một ngón tay tượng bị gãy được gắn lại, một dòng chữ khắc dưới bệ. Ghi chép càng sớm, càng chi tiết, càng có giá trị.
Giám định nhận dạng khác giám định thật giả thế nào
Câu hỏi khác nhau. Giám định thật – giả hỏi món đồ có đúng là đồ cổ, đúng thời kỳ không. Giám định nhận dạng hỏi món đồ này có phải là chính món đồ đã mất không. Một pho tượng có thể là đồ cổ thật mà không phải pho tượng của làng.
Phương pháp đối chiếu. Người giám định so kích thước, tỷ lệ, chi tiết chạm, những vết hư hại, dấu sửa chữa, lớp sơn với ảnh và hồ sơ cũ. Ảnh chụp cùng góc với ảnh cũ là cách so sánh trực quan nhất.
Tìm dấu vết xoá dấu. Lớp sơn mới phủ lên lớp cũ, đế bị cưa, chỗ chữ bị mài là những dấu hiệu chính món đồ đã bị can thiệp. Người giám định có thể chỉ ra phần bị can thiệp, đôi khi tìm lại được dấu gốc dưới lớp mới.
Kết luận có mức độ. Kết luận nhận dạng thường có mức: trùng khớp các đặc điểm riêng, phù hợp nhưng không đủ đặc điểm riêng, hoặc không phù hợp. Hồ sơ càng chi tiết thì kết luận càng chắc.
Giám định tư pháp khi có vụ án. Nếu vụ việc được cơ quan tiến hành tố tụng thụ lý, việc giám định do cơ quan đó trưng cầu theo quy định về giám định tư pháp. Cộng đồng cung cấp hồ sơ, không tự chọn nơi giám định thay.
Gom bằng chứng từ cộng đồng
Khi nghi đã thấy lại đồ thờ bị mất, việc cộng đồng làm được ngay là gom bằng chứng, càng sớm càng tốt:
- Tìm lại giấy trình báo mất cắp đã nộp khi mất, ghi ngày trình báo và nơi tiếp nhận.
- Thu ảnh cũ từ bà con: ảnh lễ hội, ảnh cưới chụp ở đình, ảnh con cháu đi xa về chụp làm kỷ niệm; ghi rõ ai cung cấp, chụp năm nào.
- Trích sổ hiện vật, biên bản bàn giao đồ thờ giữa các khoá ban quản lý, nếu có.
- Hỏi cơ quan quản lý di sản có hồ sơ, phiếu hiện vật về món đồ không.
- Ghi lời chứng của người trông coi, cụ cao niên, thợ từng tu sửa món đồ, tập trung vào dấu riêng.
- Chụp ảnh hoặc lưu lại nơi món đồ đang xuất hiện, như ảnh trên trang rao bán, nhưng không mua lại, không tự đến đòi.
- Nộp toàn bộ cho cơ quan công an nơi đã trình báo mất hoặc nơi phát hiện món đồ.
Một người đại diện cộng đồng nên giữ đầu mối liên lạc với cơ quan chức năng, để thông tin không bị rời rạc mỗi người một nơi.
Khi món đồ xuất hiện ở chợ đồ cổ, trên mạng hay ở nước ngoài
Phản xạ tự nhiên là đến ngay nơi bán để đòi, hoặc góp tiền mua lại cho nhanh. Cả hai đều không nên. Đến đòi có thể gây xô xát, khiến người bán giấu món đồ đi. Mua lại vô tình tạo thị trường cho kẻ trộm đồ thờ, và có thể làm phức tạp việc chứng minh quyền sở hữu về sau.
Cách đúng là báo ngay cho cơ quan công an, kèm bằng chứng nhận dạng và thông tin về nơi món đồ đang xuất hiện. Với món đồ đăng bán trên mạng, nên chụp màn hình trang đăng, ghi thời gian, vì bài đăng có thể bị gỡ bất cứ lúc nào.
Nếu món đồ đã ra nước ngoài, việc tìm lại đi qua kênh của cơ quan nhà nước: công an, cơ quan quản lý di sản, cơ quan ngoại giao. Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế có cơ sở dữ liệu về tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp, nhưng việc đưa thông tin vào đó do cơ quan chức năng thực hiện. Cộng đồng góp phần quan trọng nhất bằng một bộ hồ sơ nhận dạng tốt.
Quá trình này có thể kéo dài nhiều năm. Ban quản lý nên lưu giữ toàn bộ hồ sơ ở nơi an toàn, bàn giao rõ ràng giữa các khoá, để khi có tin mới, người kế nhiệm vẫn biết vụ việc đã đi tới đâu và còn thiếu gì.
Những sai lầm khiến việc tìm lại khó hơn
Không trình báo khi mới mất. Có nơi ngại phiền, hoặc nghĩ món đồ không đáng, nên không trình báo. Về sau khi thấy lại món đồ, không có giấy trình báo với ngày tháng là thiếu một mắt xích quan trọng chứng minh món đồ bị lấy chứ không phải được bán hay cho.
Mỗi người một hướng. Bà con mỗi người liên hệ một nơi, đăng bài lên mạng, gọi điện cho người bán. Thông tin rối, người giữ món đồ được báo động, và cơ quan chức năng khó làm việc. Một đầu mối duy nhất làm mọi việc gọn hơn.
Đăng ảnh, tố cáo công khai khi chưa có kết luận. Việc này có thể làm món đồ biến mất khỏi nơi đang xuất hiện, và nếu nhận nhầm còn ảnh hưởng tới người vô can.
Sửa chữa, sơn lại món đồ ngay khi nhận về. Trước khi tu sửa, nên chụp ảnh và ghi lại toàn bộ dấu vết bị can thiệp; đó có thể vẫn là bằng chứng nếu vụ việc chưa khép lại.
Không cập nhật hồ sơ sau khi tìm lại. Món đồ đã từng bị lấy là món đồ đã được biết tới. Không ghi chép lại, không tăng bảo vệ, nguy cơ mất lần hai không nhỏ.
Sau khi nhận lại món đồ
Khi cơ quan có thẩm quyền quyết định trả lại, cộng đồng nên làm những việc sau để món đồ không mất lần nữa:
- Nhận lại theo biên bản, kiểm kỹ tình trạng so với lúc mất, ghi những thay đổi do bị can thiệp.
- Nhờ người chuyên môn đánh giá tình trạng trước khi tu sửa, nhất là nếu món đồ đã bị sơn lại hay cưa bớt.
- Cập nhật sổ hiện vật, chụp lại ảnh nhận dạng đầy đủ, gửi bản sao cho cơ quan quản lý di sản.
- Rà lại cách bảo vệ nơi thờ tự: khoá, ánh sáng, người trông coi, sự để mắt của hàng xóm.
- Tổ chức nghi lễ an vị theo phong tục của làng, của họ nếu cộng đồng mong muốn.
Câu chuyện một món đồ thờ trở về thường được cả làng nhớ rất lâu. Nó cũng là lời nhắc thiết thực nhất cho các nơi khác: hãy chụp ảnh và ghi chép đồ thờ của mình hôm nay, khi chúng còn nằm yên trên ban thờ.
Câu hỏi thường gặp
Thấy pho tượng của làng đang được bán, có nên mua lại ngay không?
Không nên tự mua lại. Việc mua có thể khuyến khích nạn trộm đồ thờ và làm phức tạp việc chứng minh quyền sở hữu. Hãy chụp ảnh, ghi thông tin nơi bán và báo ngay cho công an kèm bằng chứng nhận dạng để cơ quan chức năng xử lý theo quy định.
Không có ảnh cũ thì có chứng minh được không?
Khó hơn nhưng không phải không thể. Lời chứng chi tiết của nhiều người về dấu riêng, sổ hiện vật, hồ sơ di tích ở cơ quan quản lý, ảnh lễ hội do bà con lưu giữ đều có thể góp phần. Hãy tìm kỹ trong ảnh của bà con, nhất là người đi xa về chụp làm kỷ niệm.
Ai trả chi phí giám định nhận dạng?
Khi vụ việc đã được cơ quan tiến hành tố tụng thụ lý, việc trưng cầu giám định và chi phí theo quy định về giám định tư pháp. Cộng đồng không nên tự thuê nơi giám định riêng rồi mang kết quả đến, vì kết quả đó có thể không được dùng.
Đồ thờ đã bị sơn lại thì còn nhận dạng được không?
Thường vẫn được. Lớp sơn mới không thay đổi được kích thước, tỷ lệ, chi tiết chạm, vết nứt, vết gãy đã gắn. Người giám định có thể nhận ra phần bị can thiệp và đôi khi tìm lại dấu gốc bên dưới. Đây là lý do ảnh cũ ghi lại dấu riêng rất có giá trị.
Người đang giữ món đồ nói đã mua hợp pháp thì sao?
Người mua ngay tình có quyền trình bày và được xem xét theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật di sản. Đồ thờ thuộc di tích có quy định riêng. Cộng đồng không tranh luận trực tiếp mà để cơ quan có thẩm quyền xác minh, dựa trên bằng chứng nhận dạng và nguồn gốc.
Làm sao chuẩn bị từ bây giờ để nếu mất còn tìm lại được?
Chụp ảnh từng món đồ thờ có giá trị ở nhiều phía, có thước đo, chụp cận mọi dấu riêng; ghi số đo, mô tả vào sổ hiện vật; lưu ảnh ở nhiều nơi; gửi bản sao cho cơ quan quản lý di sản nếu là di tích. Đây là việc tốn ít công mà giá trị lớn nhất.