Thuật ngữ giám định cổ vật là bộ từ người làm nghề dùng để mô tả hiện vật một cách chính xác: món đồ thuộc loại gì (cổ vật, đồ phỏng cổ, đồ mỹ nghệ), có tuổi trong khoảng nào (khung niên đại, nâng đời), đang ở tình trạng ra sao (nguyên trạng, phục chế, đồ ghép), được xem xét bằng cách nào (mẫu đối chiếu, phân tích phá mẫu hay không phá mẫu), và đến từ đâu (nguồn gốc, xuất xứ). Nhiều chữ nghe quen nhưng nghĩa trong nghề hẹp hơn nghĩa thường ngày.
Bảng chữ dưới đây không nhằm biến bạn thành người giám định, mà để khi nói chuyện với chuyên gia, đọc một tờ kết luận hay nghe người bán mô tả, bạn hiểu đúng từng chữ và biết hỏi lại chỗ nào. Cách dùng chữ có thể khác nhau đôi chút giữa các nơi; khi gặp chữ lạ trong một văn bản cụ thể, cách chắc nhất là hỏi chính nơi viết.
Nhóm chữ chỉ loại hiện vật
Cổ vật. Trong ngữ cảnh pháp lý, đây là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hoá, khoa học và đạt độ tuổi theo Luật Di sản văn hoá. Không phải đồ cũ nào cũng là cổ vật theo nghĩa này.
Di vật. Hiện vật được lưu truyền lại có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học; phạm vi rộng hơn và tiêu chí khác với cổ vật. Trong thủ tục, hai chữ này thường đi cùng nhau như "di vật, cổ vật".
Bảo vật quốc gia. Danh hiệu do nhà nước công nhận cho hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm. Không cơ sở giám định nào tự cấp được danh hiệu này.
Đồ phỏng cổ. Đồ làm sau, theo kiểu dáng của một thời trước. Bản thân việc làm đồ phỏng cổ không có gì sai; nhiều làng nghề sống bằng nó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi đồ phỏng cổ được bán như đồ cổ.
Đồ làm giả. Đồ được làm ra hoặc xử lý với mục đích đánh lừa người mua về tuổi, nơi làm hay tác giả. Khác đồ phỏng cổ ở ý định, nên một món đồ phỏng cổ trung thực có thể trở thành "đồ giả" chỉ vì cách nó được rao bán.
Đồ mỹ nghệ. Đồ trang trí làm mới, thường hàng loạt hoặc bán thủ công. Trong hồ sơ xin mang đồ ra nước ngoài, chứng minh một món là đồ mỹ nghệ nhiều khi quan trọng không kém chứng minh một món là cổ vật.
Nhóm chữ về thời gian
Khung niên đại. Khoảng thời gian mà hiện vật được cho là đã được làm ra, ví dụ "thế kỷ XV–XVI". Phần lớn kết luận giám định ghi theo khung, không ghi năm.
Niên đại tuyệt đối và tương đối. Tuyệt đối là xác định được mốc thời gian theo lịch (có minh văn đáng tin, có kết quả đo kèm sai số). Tương đối là xác định món này sớm hay muộn hơn món kia, thuộc giai đoạn nào trong một chuỗi phát triển kiểu dáng.
Minh văn. Chữ khắc, viết, in trên hiện vật: tên người cung tiến, năm làm, tên lò. Minh văn là căn cứ quý nhưng cũng là chỗ người làm giả hay thêm vào, nên phải được kiểm như mọi chi tiết khác.
Nâng đời. Cách nói trong giới chơi: mô tả một món đồ có tuổi thật như thể nó thuộc một thời sớm hơn. Món đồ không giả, lời mô tả mới sai.
Cùng thời, đời sau. "Cùng thời" chỉ chi tiết được làm cùng lúc với món đồ; "đời sau" chỉ phần được thêm, sửa hay làm lại vào thời muộn hơn, chẳng hạn chiếc nắp thay thế.
Nhóm chữ về tình trạng hiện vật
Các chữ về tình trạng hay bị dùng lẫn, trong khi khác biệt giữa chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách đánh giá một món đồ:
| Thuật ngữ | Nghĩa thường dùng | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Nguyên trạng | Hiện vật giữ nguyên như khi được tìm thấy hoặc lưu truyền, chưa bị can thiệp đáng kể | Cho phép quan sát đầy đủ dấu vết nguyên gốc |
| Bảo quản | Can thiệp để ngăn hư hỏng tiếp diễn, như làm sạch nhẹ, ổn định gỉ, gia cố chỗ yếu | Thường được ghi nhận, không làm thay đổi bản chất |
| Phục chế, tu bổ | Sửa chữa, bù phần mất, hàn gắn chỗ vỡ để hiện vật gần dáng ban đầu | Phải ghi rõ phần nào là gốc, phần nào là thêm |
| Đồ ghép | Hiện vật được lắp từ phần của nhiều món khác nhau | Có thể có những phần cổ thật nhưng tổng thể không phải một món nguyên |
| Làm cũ | Xử lý bề mặt cho trông có tuổi: đắp đất, tạo gỉ, mài mòn, nhuộm | Dấu hiệu thường gặp của đồ giả |
| Vết dùng | Mòn, xước, cáu bẩn do sử dụng lâu ngày | Vết dùng tự nhiên khác vết làm cũ ở phân bố và độ đồng đều |
Khi đọc một tờ kết luận hay nghe người bán nói "đã qua bảo quản", hãy hỏi lại cụ thể đã làm gì. Bảo quản nhẹ và phục chế nặng có thể được gọi chung chung bằng cùng một chữ trong lời mời bán.
Nhóm chữ về cách xem xét
Mẫu đối chiếu (mẫu chuẩn). Hiện vật đã biết rõ niên đại, nơi làm, thường từ khai quật có ghi chép hoặc từ sưu tập đã được nghiên cứu, dùng để so sánh. Chất lượng kết luận phụ thuộc lớn vào kho mẫu này.
Khảo sát bằng mắt nghề. Quan sát trực tiếp, dùng kính lúp, đèn chiếu xiên, đèn cực tím, cân, thước. Đây vẫn là phần chính của phần lớn các lần giám định.
Phân tích không phá mẫu. Phép đo không lấy đi phần nào của hiện vật, ví dụ phân tích thành phần bằng huỳnh quang tia X trên bề mặt. Ưu điểm là an toàn, giới hạn là chỉ "thấy" lớp ngoài.
Phân tích phá mẫu. Phép đo cần lấy một lượng nhỏ vật liệu, ví dụ khoan lấy bột gốm để đo phát quang nhiệt, hoặc lấy mảnh gỗ, sợi vải để đo carbon phóng xạ. Chủ đồ cần được hỏi ý kiến trước.
Hội đồng giám định. Nhóm nhiều chuyên gia cùng xem xét một hiện vật khó, để giảm phụ thuộc vào ý kiến một người.
Nguồn gốc, xuất xứ và vài cặp chữ hay bị dùng lẫn
Nguồn gốc trong giới bảo tàng và sưu tầm thường chỉ lịch sử sở hữu của món đồ: nó được tìm thấy ở đâu, qua tay ai, mua bán, thừa kế khi nào. Tiếng Anh gọi là provenance. Xuất xứ thì hay được dùng để chỉ nơi làm ra món đồ: lò nào, vùng nào. Một món có thể rõ xuất xứ (gốm vùng X) nhưng mù mờ nguồn gốc (không ai biết nó từ đâu ra chợ). Trong lời nói hằng ngày hai chữ này bị dùng thay nhau, nên khi đọc giấy tờ hãy xem văn bản đang nói về điều nào.
Giám định, thẩm định, kiểm định. Giám định là xác định bản chất hiện vật. Thẩm định giá là xác định giá trị bằng tiền. Kiểm định thường dùng cho việc kiểm tra theo tiêu chuẩn kỹ thuật đối với hàng hoá, thiết bị, ít dùng với cổ vật. Một văn bản tự gọi là "kiểm định cổ vật" không sai chính tả, nhưng nên hỏi rõ nó làm việc gì.
Hiện vật khai quật và hiện vật lưu truyền. Hiện vật khai quật đến từ lòng đất hay lòng nước qua khai quật khảo cổ có phép. Hiện vật lưu truyền là đồ đi qua tay người từ đời này sang đời khác, như đồ thờ của dòng họ. Hai nhóm này có dấu vết khác nhau và đặt ra những câu hỏi pháp lý khác nhau.
Những cụm từ trong lời rao bán nên hỏi lại
Bên cạnh thuật ngữ của nghề, có cả một lớp chữ của chợ, nghe rất chuyên môn nhưng nghĩa lỏng. Gặp những cụm sau, bạn nên hỏi lại cụ thể:
- "Đồ chuẩn đời": chuẩn theo nghĩa nào, đúng kiểu dáng hay đúng tuổi, căn cứ ở đâu.
- "Hàng khai quật": khai quật ở đâu, có phép không. Nếu người bán không trả lời được, chính cụm từ này đã là một rủi ro pháp lý cho người mua.
- "Đồ gia truyền": truyền qua bao nhiêu đời, có ảnh cũ, giấy tờ, người làm chứng nào không.
- "Có giấy giám định": giấy của ai, nơi nào ra, có liên hệ xác minh được không, có ảnh khớp với đúng món đồ không.
- "Đã qua tay chuyên gia": chuyên gia nào, ý kiến miệng hay văn bản.
- "Nguyên bản, chưa qua sửa": có đồng ý cho xem dưới đèn cực tím hoặc mang đi kiểm trước khi trả tiền không.
Những câu hỏi này không nhằm làm khó người bán. Người bán trung thực thường trả lời được, hoặc nói thẳng là không biết. Người lảng tránh, đổi chủ đề hay thúc bạn quyết nhanh thì đã trả lời bằng cách khác.
Dùng bộ chữ này khi nói chuyện với người giám định
Biết thuật ngữ không phải để tranh luận với người giám định, mà để hỏi cho trúng. Thay vì hỏi "đồ này cổ không", bạn có thể hỏi: khung niên đại khoảng nào, căn cứ chính là gì; có phần nào làm đời sau không; có dấu hiệu làm cũ không; đã đối chiếu với mẫu nào; có cần phân tích phá mẫu không.
Thuật ngữ cũng giúp bạn nghe ra những lời mô tả mập mờ của người bán. "Đồ cổ đã qua tu sửa nhẹ" có thể là bảo quản, cũng có thể là phục chế phần lớn thân. "Đồ chuẩn đời" có thể chỉ có nghĩa là đúng kiểu dáng, không nói gì về tuổi thật. Hỏi lại bằng chữ chính xác thường khiến lời mô tả phải rõ ra, hoặc lộ ra chỗ người nói tránh.
Cuối cùng, đừng ngại hỏi người giám định nghĩa của một chữ trong văn bản của họ. Một nơi làm việc nghiêm túc sẽ sẵn lòng giải thích. Nơi nào trả lời rằng "chữ chuyên môn, anh chị không cần hiểu" thì bạn đã có thêm một thông tin đáng giá về nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Đồ phỏng cổ có phải là đồ giả không?
Không hẳn. Đồ phỏng cổ là đồ làm sau theo kiểu xưa, có thể được bán trung thực như hàng mỹ nghệ. Nó chỉ thành đồ giả khi được làm cũ hoặc mô tả sai để người mua tin đó là đồ cổ.
Khung niên đại rộng có nghĩa là người giám định không chắc?
Một phần là vậy, nhưng đó là sự trung thực cần thiết. Nhiều đặc điểm kiểu dáng, men, kỹ thuật kéo dài qua nhiều thập kỷ, nên ghi một khoảng rộng đúng hơn ghi một mốc hẹp mà không có căn cứ.
Minh văn ghi năm làm có đủ để xác định tuổi món đồ không?
Chưa đủ. Minh văn phải được kiểm xem có cùng thời với món đồ không, có bị khắc thêm hay viết lại không. Có cả trường hợp đồ đời sau chép lại minh văn của đồ cũ.
Đồ ghép có giá trị gì không?
Đồ ghép có thể chứa những phần cổ thật có giá trị nghiên cứu. Điều quan trọng là mô tả trung thực: phần nào cổ, phần nào thêm. Bán một món đồ ghép như một món nguyên vẹn mới là vấn đề.
Phân tích không phá mẫu có hoàn toàn an toàn cho hiện vật không?
Thường an toàn, nhưng việc di chuyển, cầm nắm và đặt hiện vật vào máy vẫn có rủi ro với đồ dễ vỡ. Nên hỏi nơi giám định cách họ xử lý hiện vật và ai chịu trách nhiệm khi xảy ra hư hỏng.