Chụp hồng ngoại là chụp hiện vật bằng ánh sáng có bước sóng dài hơn ánh sáng nhìn thấy, bằng máy ảnh nhạy vùng hồng ngoại; ảnh đa phổ là chụp cùng một hiện vật qua nhiều dải sóng khác nhau, từ cực tím, nhìn thấy đến hồng ngoại, rồi so các ảnh với nhau. Trong giám định tranh và văn bản cổ, hai kỹ thuật này giúp thấy nét phác dưới lớp màu, đọc chữ đã mờ, phát hiện chỗ cạo sửa, chữ viết đè, và phân biệt một số chất màu mà mắt thường thấy giống nhau.
Ở Việt Nam, những hiện vật hay cần tới phép này là tranh lụa, tranh giấy, tranh sơn dầu, sắc phong, gia phả, văn tự mua bán đất xưa, những thứ mà gia đình và làng xã còn giữ. Bài này giải thích cơ chế ở mức đủ hiểu, những gì ảnh hồng ngoại cho thấy, cách đặt nó trong một ca giám định, và giới hạn của nó. Việc đọc và dịch chữ Hán Nôm vẫn là việc của người chuyên ngành.
Vì sao ánh hồng ngoại thấy được điều mắt không thấy
Nhiều chất màu hội hoạ trở nên trong hơn ở vùng hồng ngoại so với vùng nhìn thấy, trong khi các chất có gốc than như mực tàu, than chì, muội đèn lại hấp thụ hồng ngoại rất mạnh. Kết quả là dưới máy ảnh hồng ngoại, lớp màu phía trên như mỏng đi, còn nét vẽ bằng than hay mực bên dưới hiện ra đen đậm.
Nguyên lý ấy giải thích hai ứng dụng chính. Với tranh, người ta thấy được nét phác ban đầu mà hoạ sĩ vẽ trước khi tô màu, cùng những chỗ hoạ sĩ đổi ý. Với văn bản viết bằng mực tàu, những chữ đã phai, bị ố vàng, bị nước làm loang, hay bị phủ lớp bẩn có thể rõ lên đáng kể, vì nền giấy trở nên sáng hơn còn nét mực vẫn đậm.
Ảnh đa phổ đi xa hơn một bước: chụp cùng một vùng qua nhiều dải sóng, mỗi chất màu, mỗi loại mực phản ứng một kiểu ở từng dải. So các ảnh, hoặc ghép chúng thành ảnh màu giả, người phân tích phân biệt được những vùng trông giống nhau bằng mắt nhưng làm từ chất khác nhau, chẳng hạn hai loại màu xanh hay một vùng chữ viết lại bằng mực khác.
Ảnh hồng ngoại cho thấy gì với từng loại hiện vật
Bảng dưới gom những câu hỏi mà phòng giám định hay dùng ảnh hồng ngoại và ảnh đa phổ để trả lời.
| Loại hiện vật | Thường thấy được | Ý nghĩa với giám định |
|---|---|---|
| Tranh sơn dầu, tranh lụa có màu | Nét phác dưới lớp màu, chỗ hoạ sĩ sửa bố cục, vùng vẽ lại | Bản gốc thường có dấu đổi ý; bản chép thường có nét phác "sạch", ít do dự |
| Sắc phong, văn bản viết mực tàu | Chữ đã mờ, chỗ bị ố, chỗ nước loang | Giúp người đọc Hán Nôm đọc được nội dung để đối chiếu |
| Văn tự, gia phả viết tay | Chữ bị cạo, chữ viết đè, chữ thêm vào bằng mực khác | Phát hiện chỉnh sửa sau khi văn bản được lập |
| Tranh in khắc gỗ, tranh dân gian | Nét in nền, lớp tô màu tay phía trên | Phân biệt phần in với phần tô, nhận ra màu tô bổ sung |
| Đồ sơn mài, đồ thếp vẽ | Hình vẽ dưới lớp sơn phủ, vết sửa | Kết hợp với soi mặt cắt để biết thứ tự lớp |
Mỗi phát hiện trong bảng là một gợi ý cho câu hỏi giám định, không phải câu trả lời. Ví dụ nét phác do dự là dấu hiệu hay gặp ở bản gốc, nhưng người chép khéo cũng có thể vẽ phác có sửa, còn một số hoạ sĩ thật lại vẽ rất dứt khoát.
Sắc phong, gia phả và văn bản cổ: hồng ngoại giúp đến đâu
Nhiều đình làng, nhà thờ họ ở Việt Nam còn giữ sắc phong, gia phả, văn tự bằng chữ Hán Nôm, phần lớn viết bằng mực tàu trên giấy dó hoặc giấy có trang trí. Theo thời gian, giấy ố, mực phai, có chỗ bị nước, bị mối. Ảnh hồng ngoại thường giúp làm rõ nét chữ ở những chỗ ấy, nhờ mực có gốc than còn hấp thụ hồng ngoại dù đã nhạt màu với mắt.
Với giám định, giá trị của ảnh hồng ngoại nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, nó cho người đọc Hán Nôm dữ liệu tốt hơn để đọc đúng nội dung, từ đó đối chiếu niên hiệu, tên người, tên đất với sử liệu. Thứ hai, nó có thể làm lộ những chỗ chữ bị cạo đi viết lại, chữ được thêm vào bằng loại mực khác, những thay đổi mà mắt thường khó thấy trên nền giấy cũ.
Ảnh hồng ngoại không tự cho biết văn bản được viết năm nào. Việc xác định niên đại văn bản cần kết hợp nhiều nguồn: nội dung, thể thức, chữ viết, giấy, mực, ấn triện, và đôi khi phân tích vật liệu. Ảnh hồng ngoại là một nguồn dữ liệu trong chuỗi ấy. Với đồ của đình làng, nhà thờ họ, việc mang đi chụp nên được cộng đồng giữ đồ thống nhất và nên làm ở nơi có điều kiện bảo quản tốt, tránh để giấy cũ tiếp xúc ánh sáng mạnh lâu.
Một lần chụp hồng ngoại trong phòng giám định
Quy trình gần với chụp ảnh lưu trữ, chỉ khác ở thiết bị và nguồn sáng. Làm đúng thì ảnh có giá trị lâu dài trong hồ sơ.
- Ghi hiện trạng và chụp ảnh màu chuẩn dưới ánh sáng thường, có thước tỉ lệ và bảng màu chuẩn đặt cạnh.
- Đặt hiện vật phẳng hoặc treo ổn định; với giấy, lụa yếu thì đỡ toàn bộ mặt sau, không ép.
- Chiếu nguồn sáng phù hợp từ hai phía với góc đều, hạn chế nhiệt và thời gian chiếu.
- Chụp bằng máy ảnh nhạy hồng ngoại có kính lọc chặn ánh sáng nhìn thấy; với ảnh đa phổ, lặp lại ở từng dải sóng.
- Chụp từng vùng nhỏ nếu hiện vật lớn, rồi ghép lại; giữ nguyên vị trí máy để các ảnh khớp nhau.
- Xử lý và so ảnh: đặt ảnh hồng ngoại cạnh ảnh màu, đánh dấu những vùng khác biệt.
- Chuyển ảnh cho người chuyên môn liên quan đọc: người nghiên cứu hội hoạ với tranh, người đọc Hán Nôm với văn bản.
Ở bước cuối, chú ý rằng phòng giám định chỉ cung cấp hình ảnh; việc đọc chữ, dịch nghĩa và đánh giá nội dung có đúng thể thức thời ấy hay không là việc của chuyên gia ngành Hán Nôm và sử học.
Ảnh hồng ngoại trong một ca giám định tranh: ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một người mang đến bức tranh lụa vẽ cảnh sinh hoạt, được giới thiệu là tranh của một hoạ sĩ thời trước, có chữ ký và lạc khoản ở góc. Dưới ánh sáng thường, màu lụa ngả nâu đều, nét vẽ mềm. Người giám định cần biết hai điều: dưới lớp màu có nét phác của người vẽ hay không, và chữ ký có được viết cùng lúc với tranh hay không.
Ảnh hồng ngoại cho thấy nét phác bằng mực hiện rõ ở phần nhân vật, có vài chỗ đường viền tay áo được vẽ hai lần, lệch nhau một chút. Đây là kiểu đổi ý hay gặp khi người vẽ tìm dáng ngay trên mặt tranh. Ở góc tranh, ảnh hồng ngoại lại cho thấy một điều khác: dưới chữ ký hiện tại có dấu vết của một vùng mực khác đã bị làm nhạt, và chữ ký hiện tại phản ứng với hồng ngoại không giống phần mực của tranh.
Kết luận hợp lý ở bước này không phải là "tranh giả" hay "tranh thật", mà là: tranh có dấu hiệu được vẽ trực tiếp, có đổi ý trong quá trình vẽ; vùng chữ ký có dấu hiệu bị can thiệp, chữ ký hiện tại có thể được viết bằng chất khác với mực vẽ. Câu hỏi tác giả vì thế chuyển sang cho chuyên gia nghiên cứu hội hoạ và hồ sơ nguồn gốc, kèm đề nghị phân tích chất mực ở hai vùng nếu cần kết luận chắc hơn.
Giới hạn của ảnh hồng ngoại và ảnh đa phổ
Chỉ thấy rõ những gì hấp thụ hồng ngoại. Nét phác bằng than, mực tàu hiện rõ; nét phác bằng một số chất màu khác có thể không hiện. Không thấy nét phác không có nghĩa là không có nét phác.
Một số lớp màu cản hồng ngoại. Màu có chứa nhiều chất đặc như một số màu trắng chì hay màu đen than sẽ che mọi thứ bên dưới, tạo vùng "mù" trên ảnh.
Không cho niên đại. Ảnh hồng ngoại cho thấy lịch sử các lớp, không cho biết lớp nào được làm năm nào.
Ảnh đa phổ chỉ phân nhóm chất màu. Phân biệt được hai vùng khác nhau, nhưng muốn biết đích danh chất màu là gì thường cần phân tích thành phần ở điểm đó.
Người làm giả cũng biết kỹ thuật này. Một số bản chép được vẽ phác giả để có "nét đổi ý" dưới hồng ngoại. Vì thế ảnh hồng ngoại phải được đọc cùng chất liệu, kỹ thuật và hồ sơ nguồn gốc.
Khi nào nên đề nghị chụp hồng ngoại
Chụp hồng ngoại không cần thiết cho mọi ca. Nó đáng làm khi món đồ là tranh hoặc văn bản và câu hỏi giám định liên quan đến những gì nằm dưới lớp màu hoặc những chữ khó đọc. Ví dụ giả định: một gia đình ở Thanh Hoá giữ một tờ văn tự mua bán ruộng xưa, cần biết nội dung để làm tư liệu dòng họ, nhưng phần cuối tờ giấy bị ố nặng không đọc được. Ảnh hồng ngoại có thể làm rõ phần ấy đủ để người đọc Hán Nôm làm việc.
Với tranh, phép này hữu ích khi cần so bản đang xét với bản gốc đã được nghiên cứu, khi nghi có vùng vẽ lại, hoặc khi chữ ký, lạc khoản có dấu hiệu được thêm vào. Kết hợp với đèn cực tím, ảnh hồng ngoại cho bức tranh khá đầy đủ về lịch sử bề mặt mà không phải lấy mẫu.
Khi đề nghị, bạn nên hỏi phòng giám định có thiết bị riêng hay phải gửi đi, ảnh sẽ được giao dưới dạng nào, có được giữ bản gốc độ phân giải cao không. Bộ ảnh hồng ngoại tốt là tài liệu quý cho gia đình, cho nghiên cứu, và cho bất cứ lần giám định lại nào sau này.
Câu hỏi thường gặp
Chụp hồng ngoại có làm hại tranh và giấy cổ không?
Bản thân ảnh hồng ngoại không gây hại; điều cần chú ý là nguồn sáng dùng khi chụp có thể toả nhiệt và chiếu lâu thì không tốt cho giấy, lụa yếu. Phòng làm việc cẩn thận sẽ hạn chế thời gian chiếu và giữ khoảng cách đèn phù hợp.
Có thể tự chụp hồng ngoại bằng điện thoại không?
Phần lớn điện thoại có kính lọc chặn hồng ngoại nên không chụp được như máy chuyên dụng. Có người dùng máy ảnh đã chuyển đổi, nhưng chất lượng và cách đọc ảnh là chuyện khác. Với văn bản quý, nên nhờ nơi có thiết bị và kinh nghiệm.
Ảnh hồng ngoại có chứng minh được sắc phong là thật không?
Không một mình. Ảnh giúp đọc chữ và phát hiện chỗ sửa chữa, viết đè. Đánh giá sắc phong thật hay không còn cần xem thể thức, chữ viết, giấy, ấn triện và đối chiếu sử liệu, việc của chuyên gia Hán Nôm và sử học.
Ảnh đa phổ khác ảnh hồng ngoại thế nào?
Ảnh hồng ngoại chụp ở một vùng sóng hồng ngoại. Ảnh đa phổ chụp cùng một hiện vật qua nhiều dải sóng, từ cực tím tới hồng ngoại, rồi so với nhau. Nhờ vậy nó phân biệt được nhiều loại chất màu, mực hơn, nhưng cần thiết bị và xử lý phức tạp hơn.
Vì sao bản chép tranh thường ít nét đổi ý dưới hồng ngoại?
Người chép đã có sẵn bố cục hoàn chỉnh để theo, nên nét phác thường gọn và ít sửa. Hoạ sĩ sáng tác thì hay tìm bố cục ngay trên mặt tranh. Tuy vậy đây chỉ là xu hướng, không phải quy luật tuyệt đối, nên chỉ dùng như một dấu hiệu trong nhiều dấu hiệu.