Không có phương pháp giám định cổ vật nào cho kết quả chắc chắn tuyệt đối. Mỗi phép, từ mắt chuyên gia đến phép định tuổi trong phòng thí nghiệm, chỉ trả lời một phần câu hỏi, có sai số riêng và có những tình huống bị đánh lừa. Kết luận đáng tin nhất là kết luận ghép nhiều bằng chứng độc lập cùng chỉ về một hướng và nói rõ phần nào còn chưa chắc.
Nói vậy không có nghĩa giám định vô ích. Phần lớn đồ giả, đồ mới làm cũ bị phát hiện khá rõ. Cái khó nằm ở số ít trường hợp khó: đồ phỏng cổ đã có tuổi, đồ ghép phần cũ với phần mới, đồ chép rất khéo. Bài này giải thích những giới hạn chung của giám định, vì sao người làm nghề hay dùng chữ thận trọng, và bạn nên dùng một kết luận có giới hạn như thế nào.
Loại trừ dễ hơn xác nhận
Một nguyên lý nền của giám định là sự bất đối xứng giữa chứng minh giả và chứng minh thật. Chỉ cần một dấu hiệu lệch thời chắc chắn, như đinh vít ren máy trong lòng một bức tượng được gán thế kỷ XVII, hay bột màu công nghiệp ở lớp sơn gốc, là đủ để kết luận lớp ấy, bộ phận ấy không thể thuộc thời được gán. Ngược lại, dù có mười dấu hiệu khớp, kết luận vẫn chỉ là "phù hợp", vì luôn có khả năng một người làm giả giỏi đã tái tạo được cả mười.
Vì thế, kết luận khẳng định đồ giả thường có thể viết chắc chắn hơn kết luận khẳng định đồ thật. Đây không phải sự e dè của người giám định mà là bản chất logic của vấn đề: bằng chứng phủ định có sức nặng khác bằng chứng khẳng định.
Với người mang đồ đi giám định, hiểu điều này giúp đọc đúng kết luận. Một phiếu ghi "phù hợp với đồ thời…, không phát hiện dấu hiệu chế tác hiện đại ở các điểm đã kiểm" là một kết luận tích cực có giá trị, dù nó không dùng chữ "thật". Một người hứa sẽ "khẳng định thật một trăm phần trăm" mới là điều cần dè chừng.
Mỗi phép đo có giới hạn riêng của nó
Mắt chuyên gia. Mạnh ở phong cách và kỹ thuật, yếu trước đồ chép khéo và dễ bị dẫn dắt bởi câu chuyện đi kèm, kể cả với người giỏi.
Phát quang nhiệt. Cho khoảng thời gian kể từ lần nung cuối, có biên sai số đáng kể; bị ảnh hưởng nếu món đồ từng bị chiếu xạ hoặc nung lại; chỉ nói về điểm khoan mẫu.
Carbon-14. Cho khoảng tuổi của chất hữu cơ sau khi hiệu chỉnh; với vài thế kỷ gần đây, đường hiệu chỉnh có những đoạn khá phẳng nên một kết quả có thể ứng với nhiều khoảng thời gian khác nhau.
Phân tích thành phần bề mặt. Chỉ đo lớp ngoài; gỉ, lớp phủ, chất bẩn làm sai lệch; cần mẫu đối chứng để so.
Đèn cực tím, ảnh tia X, ảnh hồng ngoại. Cho thấy sự không đồng nhất và cấu trúc, không cho tuổi; diễn giải cần kinh nghiệm.
Vì sao nhiều bằng chứng độc lập mạnh hơn một phép đo mạnh
Mỗi phương pháp có kiểu sai riêng. Mắt chuyên gia sai khi đồ chép quá khéo; phát quang nhiệt sai khi mẫu lấy trúng phần ghép; phân tích bề mặt sai khi lớp ngoài bị xử lý. Điều quan trọng là các kiểu sai này ít khi trùng nhau. Một người làm giả muốn qua mặt cả ba phải đồng thời chép đúng phong cách, dùng đúng chất liệu cũ ở đúng chỗ sẽ bị khoan, và tạo lớp bề mặt có thành phần khớp với đồ thật. Càng nhiều điều kiện phải thoả cùng lúc, việc làm giả càng khó.
Vì vậy, người giám định giỏi không tìm một phép "quyết định" mà tìm sự đồng thuận của những bằng chứng không phụ thuộc nhau. Quan sát kỹ thuật cho thấy phù hợp, ảnh tia X cho thấy món đồ là một khối thống nhất, phép định tuổi ở điểm đại diện cho khoảng thời gian khớp, và không có dấu hiệu lệch thời ở lớp bề mặt: bốn nguồn độc lập cùng chỉ một hướng thì kết luận vững hơn nhiều so với một con số rất đẹp của một chiếc máy.
Ngược lại, khi các nguồn mâu thuẫn nhau, đó là tín hiệu quý chứ không phải phiền toái. Ví dụ giả định: phép định tuổi cho kết quả cũ nhưng hoa văn có nét lệch thời. Mâu thuẫn ấy thường chỉ ra đúng chỗ cần xem lại, như hoa văn được vẽ thêm trên một thân cũ.
Tuổi chất liệu không phải tuổi của món đồ
Nhiều phép định tuổi đo tuổi của chất liệu, không đo thời điểm người thợ tạo ra món đồ. Phần lớn trường hợp hai thời điểm này gần nhau, nhưng có những ngoại lệ mà nghề giám định luôn phải nghĩ tới. Gỗ có thể được đốn từ rất lâu, nằm trong một ngôi nhà cũ cả trăm năm, rồi mới được tháo ra chạm thành tượng. Kết quả carbon-14 của mẫu gỗ ấy đúng, nhưng tuổi pho tượng thì trẻ hơn nhiều.
Tương tự, giấy cũ chưa dùng có thể được viết, vẽ ở thời sau; đồ gốm cũ trơn có thể được vẽ thêm hoa văn trên men rồi nung lại ở nhiệt độ thấp; một thân bình thật có thể được gắn cổ, gắn quai làm mới. Trong mọi trường hợp ấy, phép đo trên phần chất liệu cũ đều cho kết quả "cũ", và nếu chỉ dựa vào nó, người ta sẽ kết luận sai.
Đó là lý do một kết luận đáng tin luôn phải trả lời thêm câu hỏi: phần được đo có phải là phần mang giá trị của món đồ không, và phần được đo có cùng thời với lúc món đồ được tạo hình, trang trí không. Câu hỏi ấy thường cần mắt nghề, ảnh tia X và soi bề mặt, chứ không phải thêm một phép định tuổi.
Chọn phép thử theo chất liệu và câu hỏi
Không phải món nào cũng cần mọi phép. Bảng dưới gợi ý những phép thường được cân nhắc cho từng nhóm chất liệu, kèm điều mỗi phép không trả lời được.
| Chất liệu | Phép thường cân nhắc | Câu hỏi vẫn còn mở |
|---|---|---|
| Gốm, đất nung | Quan sát và so mẫu chuẩn, kính hiển vi, đèn cực tím, ảnh tia X, phát quang nhiệt | Hoa văn trên men có cùng thời với thân không; thuộc lò nào |
| Đồ đồng, kim loại | Quan sát kỹ thuật đúc, kính hiển vi lớp gỉ, phân tích thành phần, ảnh tia X, định tuổi lõi đất nếu còn | Tuổi tuyệt đối của kim loại; bộ phận nào đúc sau |
| Gỗ, tượng gỗ | Ảnh tia X, soi mặt cắt lớp sơn, nhận diện loại gỗ, carbon-14 | Gỗ cũ có được chạm muộn không |
| Giấy, lụa, tranh, văn bản | Đèn cực tím, ảnh hồng ngoại, phân tích chất màu, carbon-14 cho giấy hoặc lụa | Chữ, nét vẽ có cùng thời với nền không |
| Đá, ngọc | Quan sát dấu vết gia công, kính hiển vi, nhận diện khoáng vật | Hầu như không định tuổi trực tiếp được đá |
Bảng chỉ là khung tham khảo. Việc chọn phép cụ thể tuỳ câu hỏi của bạn, tình trạng món đồ, chi phí và mức can thiệp bạn chấp nhận. Một nơi giám định tốt sẽ giải thích vì sao họ chọn hoặc không chọn từng phép.
Cuộc chạy đua giữa người giám định và người làm giả
Giới hạn của giám định còn đến từ chỗ đối thủ của nó không đứng yên.
- Người làm giả học theo phương pháp: khi một dấu hiệu được biết rộng rãi là "đồ thật phải có", sớm muộn sẽ có đồ giả làm ra đúng dấu hiệu ấy.
- Dùng chất liệu cũ thật: mảnh gốm cũ, gỗ cũ, giấy cũ được tận dụng để qua các phép đo chất liệu.
- Nhắm vào chỗ hay lấy mẫu: đã có những trường hợp ở nước ngoài người làm giả gắn phần chất liệu cũ vào đúng vị trí mà phòng thí nghiệm hay khoan mẫu; vì thế người lấy mẫu giỏi luôn kiểm cấu trúc trước và đôi khi lấy nhiều điểm.
- Kho mẫu đối chứng bị nhiễm: đồ giả lọt vào sách, vào bộ sưu tập rồi trở thành chuẩn để so.
- Phương pháp mới làm lộ đồ giả cũ: chiều ngược lại cũng đúng; nhiều món từng qua mắt các thế hệ trước đã bị phát hiện khi có phép phân tích mới.
Hệ quả thực tế: kết luận giám định gắn với hiểu biết và công cụ của thời điểm nó được viết. Giữ hồ sơ đầy đủ giúp món đồ có thể được xem lại khi có phương pháp tốt hơn.
Dùng một kết luận có giới hạn như thế nào
Khi nhận một kết luận có chữ "phù hợp", "chưa đủ cơ sở", hay "phần thân phù hợp, phần cổ thay sau", cách dùng đúng là dùng đúng như phạm vi của nó. Trong mua bán, nên ghi kết luận và phạm vi phương pháp vào thoả thuận, thay vì diễn đạt lại thành "đã giám định là thật". Khi chia thừa kế, ghi rõ món nào có kết luận gì, để không ai hiểu nhầm. Khi làm hồ sơ đăng ký cổ vật, nộp kết luận nguyên văn và kèm hồ sơ phương pháp nếu được yêu cầu.
Nếu kết luận để mở mà món đồ quan trọng với bạn, có ba hướng: chấp nhận mức chắc chắn hiện có; đề nghị thêm phép phân tích nhắm đúng vào câu hỏi còn mở; hoặc xin ý kiến độc lập của một nơi khác, nói rõ đã có kết luận trước. Hướng nào cũng hợp lý hơn việc đi tìm một người sẵn sàng nói chữ "thật" mà không kèm lý do.
Cuối cùng, mức độ chắc chắn của giám định nên tương xứng với việc bạn định làm với món đồ. Để gia đình biết mình đang giữ thứ gì, một kết luận bằng quan sát kỹ có thể đã đủ. Để đưa vào một giao dịch lớn hay một hồ sơ pháp lý, cần nhiều bằng chứng độc lập hơn. Câu hỏi đúng không phải "giám định có chính xác tuyệt đối không", mà là "kết luận này đủ chắc cho việc mình định làm chưa".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người giám định ít khi dùng chữ "thật một trăm phần trăm"?
Vì về logic, không có tập hợp dấu hiệu nào loại trừ được hoàn toàn khả năng một bản chép đủ khéo. Người làm nghề nghiêm túc dùng những cụm như "phù hợp với" để nói đúng mức chứng cứ cho phép. Chữ dè dặt ấy là dấu hiệu của sự trung thực hơn là thiếu năng lực.
Nếu phép định tuổi cho kết quả cũ thì món đồ có chắc là đồ cổ không?
Không chắc. Phép định tuổi đo tuổi của chất liệu ở đúng điểm lấy mẫu. Chất liệu cũ có thể được dùng lại, phần được đo có thể là phần ghép. Kết quả cũ cần đi cùng bằng chứng rằng món đồ là một khối thống nhất và được tạo hình, trang trí cùng thời.
Hai nơi giám định cho hai kết quả khác nhau thì tin nơi nào?
Nên xem mỗi nơi dùng phương pháp gì, dựa vào mẫu đối chứng nào và lý giải ra sao, thay vì chọn kết quả mình muốn nghe. Kết luận có nhiều bằng chứng độc lập hơn, giải thích được cả những điểm bất lợi, thường đáng tin hơn.
Đồ đá, đồ ngọc cổ có định tuổi được bằng máy không?
Đá tự thân hầu như không có phép định tuổi trực tiếp như gốm hay gỗ. Người giám định dựa vào dấu vết gia công dưới kính hiển vi, kỹ thuật chế tác, cặn bám và bối cảnh. Vì vậy kết luận về đồ đá, đồ ngọc cổ thường phải dè dặt hơn.
Có nên giám định lại sau vài năm không?
Không cần làm định kỳ, nhưng đáng cân nhắc khi món đồ có kết luận để mở và sắp được dùng vào việc quan trọng, hoặc khi có phương pháp mới trả lời được câu hỏi còn bỏ ngỏ. Hồ sơ cũ đầy đủ giúp lần giám định sau nhanh và rẻ hơn.
Kết luận "chưa đủ cơ sở" có phải là đồ giả không?
Không. Cụm này nghĩa là bằng chứng hiện có chưa đủ để khẳng định hay loại trừ. Nguyên nhân có thể là thiếu mẫu đối chứng, món đồ bị sửa nhiều, hoặc phép cần thiết chưa được làm. Bạn có thể hỏi cụ thể còn thiếu gì để quyết định bước tiếp.