Một tờ giấy giám định cổ vật giả thường lộ ra ở những chỗ người làm giả không hiểu nghề: nơi cấp không có tư cách giám định, mô tả hiện vật chung chung đến mức gắn với món nào cũng được, không ghi phương pháp, kết luận quá chắc chắn và quá đẹp, người ký không có họ tên và chức danh rõ ràng. Con dấu đỏ và giấy dày không chứng minh được gì, vì đó là hai thứ dễ làm nhất.
Bài này đi lần lượt từng phần của một tờ chứng thư, chỉ ra phần nào bình thường phải có, phần nào thiếu là đáng ngờ, phần nào có mặt nhưng viết sai cách. Bài không thay cho việc hỏi lại nơi cấp, vì không ai kết luận chắc chắn một tờ giấy thật hay giả chỉ bằng nhìn. Mục tiêu là giúp bạn biết lúc nào nên dừng giao dịch để kiểm thêm, thay vì tin ngay vì thấy có giấy.
Vì sao giấy giám định giả xuất hiện nhiều quanh đồ cổ
Trong mua bán đồ xưa, người mua thường không đủ con mắt để tự đánh giá hiện vật. Họ dựa vào lời người bán và vào giấy tờ đi kèm. Chính vì giấy tờ được tin hơn lời nói, nó trở thành thứ đáng làm giả nhất. Một món đồ mỹ nghệ làm mới, nếu đi kèm một tờ giấy ghi "phù hợp niên đại thời Lý", có thể được rao với mức giá gấp nhiều lần.
Thêm vào đó, phần lớn người mua chưa từng cầm một tờ chứng thư giám định thật trong tay. Họ không biết một tờ giấy đúng chuẩn trông như thế nào, nên không có gì để so. Kẻ làm giả hiểu điều này và dồn công vào phần hình thức: giấy có hoa văn chìm, dấu nổi, ảnh màu in đẹp, tên tổ chức dài và nghe có vẻ chính thức. Phần nội dung chuyên môn, thứ người trong nghề nhìn vào là biết, lại bị làm sơ sài.
Cũng cần phân biệt giấy giả với giấy thật nhưng ít giá trị. Một tờ giấy do một cửa hàng tự in, ghi "cam kết đồ cổ", là giấy thật của cửa hàng đó, nhưng nó chỉ là lời hứa của người bán, không phải kết quả giám định. Giấy giả theo nghĩa của bài này là giấy mạo danh một nơi giám định, hoặc giấy tự xưng là của một tổ chức không có tư cách giám định, hoặc giấy thật bị sửa nội dung.
Đọc từng phần của tờ chứng thư: thật thường có gì, giả hay sai ở đâu
Mẫu chứng thư mỗi nơi một khác, nên bảng dưới không phải khuôn cố định. Nó liệt kê các phần mà một kết quả giám định nghiêm túc gần như luôn có, và cách những phần đó thường bị làm sai trên giấy giả.
| Phần trên giấy | Một chứng thư nghiêm túc thường có | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Tên và địa chỉ nơi cấp | Tên pháp nhân đầy đủ, địa chỉ cụ thể, thông tin về tư cách giám định cổ vật | Tên chung chung kiểu "Trung tâm giám định cổ vật quốc tế", không địa chỉ, chỉ có số tài khoản mạng xã hội |
| Số chứng thư, ngày cấp | Số hiệu theo hệ thống của nơi cấp, ngày nhận hiện vật và ngày ra kết quả | Không có số, hoặc số giống hệt trên nhiều tờ khác nhau, ngày ra kết quả trước ngày nhận |
| Mô tả hiện vật | Kích thước, cân nặng, chất liệu, màu, hoa văn, vết sứt mẻ, dấu hiệu riêng | Chỉ ghi "bình gốm men lam" hay "tượng đồng", không số đo, không vết riêng |
| Ảnh hiện vật | Ảnh nhiều góc, có thước tỉ lệ, ảnh dính giáp lai với dấu | Một ảnh duy nhất, ảnh lấy từ mạng, ảnh không thấy rõ chi tiết riêng |
| Phương pháp | Ghi rõ quan sát bằng mắt, so sánh mẫu, hay phân tích bằng thiết bị nào | Không ghi phương pháp, hoặc liệt kê một loạt máy móc nghe kêu mà không có kết quả đo nào |
| Kết luận | Câu chữ có chừng mực, nêu điều kiện và giới hạn | Khẳng định tuyệt đối, kèm đánh giá "cực hiếm", "báu vật", "giá trị lớn" |
| Người ký | Họ tên, chức danh, chữ ký của người chịu trách nhiệm chuyên môn | Chỉ có dấu, chữ ký không kèm tên, hoặc ký thay mà không rõ ai |
Một tờ giấy có một hai điểm lệch chưa chắc là giả, vì nơi cấp nhỏ có thể làm mẫu đơn giản. Nhưng khi nhiều dòng trong bảng cùng rơi vào cột đáng ngờ, bạn nên coi tờ giấy đó như không có, cho tới khi kiểm được với nơi cấp.
Năm câu chữ trong phần kết luận khiến người trong nghề nghi ngay
"Đã được giám định là cổ vật quốc gia". Không có loại giấy giám định nào biến một món đồ thành "cổ vật quốc gia". Việc công nhận bảo vật quốc gia là một thủ tục của Nhà nước, qua hội đồng chuyên môn và quyết định của cấp có thẩm quyền, không phải dòng chữ trên giấy của một cơ sở giám định.
"Có giá trị ước tính…". Giám định trả lời câu hỏi thật – giả, niên đại, chất liệu. Định giá là việc khác. Một tờ giấy vừa giám định vừa ghi con số giá trị rất lớn là dấu hiệu nó được làm ra để phục vụ việc bán, không phải để mô tả hiện vật.
"Chính xác 100%", "khẳng định tuyệt đối". Người làm giám định nghiêm túc hiểu giới hạn của phương pháp. Họ dùng các cách nói như "phù hợp với đặc điểm của", "không phát hiện dấu hiệu hiện đại", "chưa đủ cơ sở kết luận". Chữ chắc chắn quá mức là chữ của người bán.
Niên đại quá hẹp mà không có căn cứ. Ghi đúng một năm cụ thể cho một món gốm không có minh văn là điều bất thường. Thông thường kết luận về niên đại chỉ nêu một thời kỳ hay khoảng thế kỷ, kèm căn cứ.
Kết luận không khớp phần mô tả. Phần mô tả ghi một đằng, phần kết luận khen một nẻo, hoặc kết luận nhắc tới chi tiết mà phần mô tả không có. Đây thường là dấu hiệu tờ giấy được ghép từ nhiều mẫu khác nhau.
Dấu hiệu hình thức: đáng xem nhưng đừng dựa vào một mình
Phần hình thức dễ làm giả nhất, nên nó chỉ dùng để cộng thêm nghi ngờ, không dùng để kết luận một tờ giấy là thật. Những điểm thường gặp trên giấy giả:
- Dấu tròn có tên tổ chức nhưng phần chữ trong vòng dấu không khớp tên in ở đầu giấy, hoặc dấu nhoè đều như in màu chứ không phải đóng.
- Ảnh hiện vật được in liền vào giấy mà không có dấu giáp lai hay niêm phong, nên tờ giấy có thể đi kèm bất kỳ món nào trông na ná.
- Lỗi chính tả, sai thuật ngữ chuyên ngành, gọi sai tên triều đại hay dùng lẫn lộn tên dòng gốm.
- Tờ giấy dày, ép plastic kín, khiến không ai sờ được dấu hay xem mặt sau. Một chứng thư thật thường không cần làm vậy.
- Nhiều huy hiệu, quốc huy, logo tổ chức quốc tế đặt chồng lên nhau để tạo vẻ chính thức.
- Giấy không có bản lưu nào ở nơi cấp, người bán không cho bạn biết cách liên hệ nơi cấp.
Nếu một tờ giấy thật có vài điểm hình thức chưa đẹp, đó chưa phải vấn đề lớn. Ngược lại, giấy giả thường đẹp hơn giấy thật, vì toàn bộ công sức của người làm dồn vào vẻ ngoài.
Năm phút kiểm một tờ giấy ngay tại chỗ mua
Bạn không cần thiết bị gì. Khi người bán đưa ra một tờ giấy giám định, hãy làm lần lượt các bước sau trước khi bàn tiếp chuyện tiền:
- Chụp lại toàn bộ tờ giấy, cả mặt trước và mặt sau, rõ từng dòng. Nếu người bán không cho chụp, đó đã là một câu trả lời.
- Đối chiếu số đo trên giấy với hiện vật trước mặt. Mang theo thước dây nhỏ, đo chiều cao, đường kính miệng, đường kính đáy. Lệch vài milimet có thể do cách đo, lệch vài centimet là không khớp.
- Tìm trên hiện vật những vết riêng mà giấy mô tả: chỗ sứt, vết rạn, vết hàn, màu đất bám. Nếu giấy không mô tả vết riêng nào, ghi nhận đó là một điểm yếu.
- Đọc câu kết luận thành tiếng. Nếu thấy chữ "100%", "báu vật", "giá trị ước tính", ghi lại.
- Hỏi người bán: giấy này do ai cấp, liên hệ nơi đó thế nào, người bán có đồng ý để bạn hỏi lại trực tiếp không. Một người bán ngay thẳng thường không ngại câu hỏi này.
Năm bước này không chứng minh được tờ giấy là thật. Chúng chỉ giúp bạn quyết định có nên đi tiếp sang bước xác minh với nơi cấp hay dừng luôn.
Giấy thật vẫn có thể đánh lừa bạn
Có những trường hợp tờ giấy hoàn toàn thật, do một nơi có tư cách cấp, nhưng bạn vẫn bị lừa. Kiểu phổ biến nhất là giấy thật của một món khác. Người bán có một món thật đã giám định, làm thêm vài món giống, rồi bán kèm bản sao của cùng một tờ giấy. Vì vậy, đối chiếu từng chi tiết giữa giấy và hiện vật quan trọng hơn kiểm con dấu.
Kiểu thứ hai là giấy thật nhưng kết luận không nói điều người bán nói. Ví dụ giấy ghi "chưa đủ cơ sở xác định niên đại", người bán lại diễn giải thành "đã được giám định". Hoặc giấy ghi "đồ phỏng cổ", người bán chỉ đưa trang có ảnh và dấu, giấu trang kết luận. Đọc trọn từng chữ, xin xem tất cả các trang, là cách tự vệ đơn giản nhất.
Kiểu thứ ba là giấy đã cũ. Một kết luận được đưa ra từ nhiều năm trước, khi phương pháp còn hạn chế, có thể đã được nơi cấp xem lại. Nếu món đồ có giá trị lớn và tờ giấy đã lâu năm, việc giám định lại ở một nơi khác trước khi mua là hợp lý, và một người bán có món thật thường không phản đối.
Khi thấy giấy có dấu hiệu giả: dừng ở đâu, làm gì tiếp
Nếu tờ giấy có nhiều dấu hiệu trong bài này, việc đầu tiên là không chuyển tiền, không đặt cọc. Bạn không cần tranh cãi với người bán về chuyện giấy thật hay giả; chỉ cần nói bạn muốn kiểm thêm với nơi cấp và giám định độc lập trước khi quyết định. Cách nói đó lịch sự và không buộc tội ai.
Giữ lại ảnh chụp tờ giấy và ảnh hiện vật, ghi ngày giờ, nơi gặp, thông tin người bán. Nếu sau khi hỏi nơi cấp bạn có căn cứ cho rằng tờ giấy mạo danh, những tư liệu đó giúp bạn trình báo với cơ quan công an hoặc báo cho chính nơi bị mạo danh. Các bài khác trong danh mục này hướng dẫn cách xác minh với nơi cấp và cách trình báo.
Nếu bạn đã mua rồi mới phát hiện, đừng tự sửa, tự tẩy hay đem tờ giấy đi "làm lại cho đúng". Giữ nguyên hiện trạng tờ giấy và hiện vật là giữ bằng chứng. Mọi việc tiếp theo, dù là thương lượng với người bán hay đưa ra cơ quan có thẩm quyền, đều cần tờ giấy ở đúng trạng thái lúc bạn nhận.
Câu hỏi thường gặp
Giấy giám định có dấu đỏ và chữ ký thì có phải là giấy thật không?
Không. Dấu và chữ ký là phần dễ làm giả nhất. Một tờ giấy chỉ đáng tin khi nơi cấp có tư cách giám định cổ vật, xác nhận đã cấp tờ đó cho đúng hiện vật đó, và nội dung mô tả khớp với món đồ trước mặt bạn.
Người bán chỉ gửi ảnh chụp giấy giám định qua mạng thì có kiểm được không?
Ảnh chụp chỉ cho phép bạn đọc nội dung và tìm dấu hiệu bất thường. Nó không cho bạn đối chiếu với hiện vật, không thấy được giấy có bị sửa hay không. Với món có giá trị, bạn nên xem bản gốc cùng hiện vật và hỏi lại nơi cấp.
Giấy giám định ghi giá trị món đồ có đáng tin hơn không?
Ngược lại. Giám định và định giá là hai việc khác nhau. Giấy giám định kèm con số giá trị rất lớn thường được làm để phục vụ việc bán. Nếu bạn cần biết giá trị, đó là câu hỏi riêng cho người làm thẩm định giá.
Tờ giấy có lỗi chính tả có nghĩa là giấy giả không?
Chưa chắc. Một nơi cấp nhỏ vẫn có thể gõ sai. Nhưng lỗi ở thuật ngữ chuyên môn, như gọi sai tên dòng gốm hay triều đại, là dấu hiệu đáng ngờ hơn lỗi gõ thông thường, vì người làm giám định thật hiếm khi nhầm những chữ đó.
Giấy giám định của nước ngoài có được coi là đáng tin hơn giấy trong nước không?
Không nên mặc định như vậy. Giấy của nơi nào cũng phải kiểm theo cùng cách: nơi cấp là ai, có xác nhận được không, mô tả có khớp hiện vật không. Chữ nước ngoài còn khiến nhiều người ngại đọc kỹ, nên càng dễ bị lợi dụng.
Nếu nghi giấy giả, có nên nói thẳng với người bán không?
Bạn không cần buộc tội. Chỉ cần nói muốn xác minh với nơi cấp và giám định độc lập trước khi mua. Giữ lại ảnh tờ giấy và thông tin người bán. Nếu xác minh xong có căn cứ giấy là giả, lúc đó mới tính tới việc trình báo.