Khi tranh chấp mua bán cổ vật bế tắc vì mỗi bên cầm một kết luận giám định có lợi cho mình, cách dừng hiệu quả là đưa vụ việc vào một kênh hoà giải và thoả thuận một lần giám định chung: hai bên cùng chọn nơi, cùng cam kết theo kết quả, và ghi điều đó vào biên bản. Biên bản hoà giải thành sau đó có thể được toà án công nhận để có giá trị thi hành.
Hoà giải hợp với đồ xưa vì nhiều lý do: kín đáo, nhanh hơn kiện tụng, giữ được quan hệ trong giới chơi đồ, và không bắt món đồ phải nằm chờ nhiều tháng. Bài này giới thiệu các kênh hoà giải theo nguyên lý pháp luật hiện hành, cách thiết kế lần giám định chung, và các bước để kết quả không bị lật lại.
Vì sao hai phiếu giám định trái nhau không tự giải quyết được
Mỗi bên đi giám định riêng ở một nơi mình tin, rồi mang kết luận về. Phiếu của bên mua nói đồ mới làm; phiếu của bên bán nói phù hợp niên đại. Cả hai phiếu đều có chữ ký, có dấu, có ảnh. Lúc này, càng đi thêm nơi thứ ba, thứ tư, mỗi bên càng có thêm lý do bám vào phiếu của mình, vì không ai đã cam kết trước sẽ theo phiếu nào.
Cái thiếu không phải là thêm một kết luận, mà là một cam kết chung. Hoà giải cung cấp khung cho cam kết đó: có người trung gian, có biên bản, có trình tự. Trong khung ấy, hai bên đồng ý chọn một nơi, giao món đồ theo cách cả hai giám sát được, và chấp nhận kết luận như điểm dừng.
Hai phiếu cũ không vô dụng. Chúng cho biết những điểm nào đang gây tranh cãi: men, cốt, kỹ thuật gia công, hay dấu vết phục chế. Nơi giám định chung có thể được yêu cầu trả lời đúng những điểm đó, thay vì giám định chung chung lại từ đầu.
Ví dụ giả định: phiếu của bên mua cho rằng lớp men có bọt khí đều, nhỏ, giống men nung lò hiện đại; phiếu của bên bán cho rằng xương gốm và vết mài chân đế đúng kỹ thuật xưa. Hai nhận định này không hẳn loại trừ nhau, vì có kiểu làm giả dùng mảnh xương gốm cũ phủ men mới. Câu hỏi cho nơi giám định chung vì vậy nên là: lớp men và phần thân có cùng thời với nhau không, thay vì chỉ hỏi món đồ thật hay giả.
Các kênh hoà giải có thể dùng
Bảng dưới tóm các kênh thường gặp với tranh chấp dân sự giữa cá nhân. Điều kiện cụ thể của từng kênh cần kiểm theo văn bản hiện hành.
| Kênh | Người trung gian | Phù hợp khi | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Tự thương lượng có người trung gian | Một người hai bên cùng nể, như người cao tuổi trong giới chơi đồ | Hai bên còn giữ quan hệ, giá trị vừa phải | Thoả thuận viết tay; nên công chứng hoặc yêu cầu toà công nhận nếu giá trị lớn |
| Hoà giải ở cơ sở | Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố | Hai bên cùng nơi cư trú, muốn giải quyết nhẹ nhàng | Biên bản hoà giải thành; có thể yêu cầu toà công nhận theo thủ tục |
| Hoà giải tại toà án | Hoà giải viên tại toà án, trước khi toà thụ lý vụ án | Một bên đã nộp đơn khởi kiện nhưng hai bên còn muốn thoả thuận | Biên bản ghi nhận kết quả hoà giải thành; toà ra quyết định công nhận theo luật về hoà giải, đối thoại tại toà án |
| Hoà giải trong quá trình giải quyết vụ án | Thẩm phán | Vụ án đã được thụ lý | Quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự |
Người trung gian không cần là chuyên gia đồ cổ; vai trò của họ là giữ trình tự và giữ cho cuộc nói chuyện đi đúng hướng. Phần chuyên môn để cho nơi giám định chung.
Thoả thuận giám định chung nên gồm những gì
Đây là phần lõi của một cuộc hoà giải tranh chấp cổ vật. Ghi đủ các ý dưới đây vào biên bản để kết luận sau đó thật sự là điểm dừng.
- Tên nơi giám định chung, chọn theo tiêu chí độc lập; mỗi bên có quyền loại một nơi do bên kia đề xuất.
- Danh sách câu hỏi giám định, rút ra từ những điểm hai phiếu cũ mâu thuẫn.
- Cách giao món đồ: niêm phong, ai mang, có mặt ai, có quay video không.
- Cam kết của hai bên chấp nhận kết luận là căn cứ cuối cùng, không viện dẫn hai phiếu cũ nữa.
- Hệ quả cho từng loại kết luận, kể cả kết luận không đủ cơ sở.
- Chia phí giám định chung, có thể theo nguyên tắc bên có kết luận bị bác chịu phí.
- Thời hạn hoàn tất và nghĩa vụ thực hiện sau khi có kết quả: hoàn tiền, trả đồ, huỷ giấy.
Giám định mù hay cho biết hai phiếu cũ
Một câu hỏi đáng bàn khi thiết kế lần giám định chung: có nên cho nơi giám định xem hai phiếu cũ không? Cách thứ nhất là giám định mù: nơi giám định chỉ nhận món đồ và danh sách câu hỏi, không biết đã có ai kết luận gì. Ưu điểm là kết luận không bị ảnh hưởng bởi uy tín của nơi trước; nhược điểm là có thể bỏ sót chi tiết mà một nơi trước đã chỉ ra.
Cách thứ hai là cho xem cả hai phiếu: nơi giám định chung được yêu cầu xem xét từng căn cứ mà hai nơi trước đưa ra, đồng ý hay bác bỏ, và giải thích. Ưu điểm là kết luận trả lời thẳng vào tranh cãi, giúp bên thua hiểu vì sao; nhược điểm là nguy cơ nơi giám định ngại đi ngược một nơi có tiếng.
Một cách dung hoà được nhiều người dùng: giám định mù trước, ra kết luận độc lập; sau đó mới cho xem hai phiếu cũ và yêu cầu một phần bình luận ngắn về những điểm khác biệt. Hai bên nên chọn cách nào ngay từ biên bản, vì đổi giữa chừng sẽ bị nghi là đang lái kết quả.
Người hoà giải nên làm gì và tránh gì
Giữ trình tự, không phán thật giả. Người hoà giải không phải người giám định. Nếu họ buột miệng nhận xét món đồ, bên bị bất lợi sẽ coi cả buổi hoà giải là thiên vị.
Tách điều hai bên tranh cãi thành từng điểm. Niên đại, tình trạng phục chế, việc có tráo đồ hay không, tiền đã trả, phí đã ứng. Mỗi điểm một dòng trong biên bản, giải quyết từng dòng một.
Để mỗi bên nói hết, không ngắt lời. Người chơi đồ xưa thường gắn tình cảm với món đồ và với danh dự của con mắt mình. Được nghe trọn vẹn giúp họ dễ chấp nhận một kết luận ngược ý về sau.
Giữ bản sao mọi giấy tờ hai bên đưa. Một bộ hồ sơ trung lập ở tay người hoà giải giúp tránh chuyện mỗi bên đưa một phiên bản tài liệu khác nhau.
Không ép thời hạn quá gắt. Giám định chung cần thời gian; hối thúc dễ khiến một bên chọn nơi giám định vội, rồi lại không chấp nhận kết quả.
Trình tự một cuộc hoà giải có giám định chung
Ví dụ giả định dưới đây áp cho một tranh chấp về chiếc hũ gốm giữa một người bán ở Phú Thọ và một người mua ở Hà Nội, hoà giải qua tổ hoà giải nơi người bán cư trú.
- Buổi đầu: hai bên trình bày, người hoà giải ghi lại điểm tranh cãi chính và hai phiếu kết luận hiện có.
- Thống nhất nơi giám định chung, câu hỏi giám định, cách giao món đồ, chia phí; ghi thành biên bản có chữ ký.
- Giao món đồ theo biên bản, có niêm phong và ảnh, có người chứng kiến.
- Nhận kết luận, cả hai bên cùng nhận một lúc, người hoà giải có một bản.
- Buổi thứ hai: áp hệ quả đã thoả thuận, ghi biên bản hoà giải thành, nêu rõ nghĩa vụ và thời hạn thực hiện.
- Nếu giá trị lớn, cùng làm thủ tục yêu cầu toà công nhận kết quả hoà giải thành để có giá trị thi hành.
Biên bản hoà giải thành và khi hoà giải không thành
Biên bản hoà giải thành là văn bản ghi nhận thoả thuận của hai bên. Tự nó, biên bản hoà giải ở cơ sở có giá trị như một thoả thuận dân sự; nếu một bên không thực hiện, bên kia lại phải đi kiện. Để tránh điều đó, pháp luật tố tụng dân sự có thủ tục yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án; khi được công nhận, quyết định có thể được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự.
Với hoà giải tại toà án trước khi thụ lý, kết quả hoà giải thành được toà xem xét ra quyết định công nhận theo luật về hoà giải, đối thoại tại toà án. Đây là con đường nhanh, kín, và có sức thi hành tương tự bản án, nên đáng cân nhắc khi giá trị món đồ lớn.
Hoà giải không thành không có nghĩa là công sức bỏ đi. Kết luận giám định chung, nếu đã có, vẫn là một tài liệu quan trọng khi vụ việc ra toà, nhất là khi hai bên đã cùng ký chọn nơi giám định đó. Nhiều vụ tranh chấp kết thúc nhanh ở giai đoạn sau chính vì bên có kết luận bất lợi biết khó lật lại một kết quả mà chính mình đã đồng ý.
Trường hợp này, hồ sơ hoà giải gồm biên bản chọn nơi giám định, biên bản giao nhận món đồ, phiếu kết luận chung và các biên bản buổi gặp nên được giữ đủ và nộp kèm đơn khởi kiện. Chúng cho thấy bên khởi kiện đã thiện chí giải quyết, và cho thấy bên kia đã từng chấp nhận những gì. Với người phải xét xử, một chuỗi giấy tờ như vậy dễ đánh giá hơn nhiều so với hai lời kể đối nghịch.
Câu hỏi thường gặp
Tổ hoà giải ở cơ sở có nhận tranh chấp mua bán đồ cổ không?
Hoà giải ở cơ sở nhận nhiều loại mâu thuẫn, tranh chấp dân sự nhỏ trong cộng đồng dân cư, và tranh chấp mua bán giữa cá nhân thường nằm trong phạm vi đó, trừ những trường hợp pháp luật không cho hoà giải. Hãy hỏi trưởng thôn hoặc tổ trưởng tổ dân phố nơi một bên cư trú.
Một bên không chịu đi hoà giải thì sao?
Hoà giải dựa trên tự nguyện, không ai bị bắt buộc. Nếu bên kia từ chối, bạn có thể khởi kiện; trong quá trình giải quyết, toà vẫn tổ chức hoà giải theo thủ tục. Lời mời hoà giải bằng văn bản và việc bên kia từ chối cũng nên được lưu lại.
Có nên mời chuyên gia đồ cổ làm người hoà giải không?
Có thể, nhưng nên tách vai: người hoà giải giữ trình tự và trung lập, còn việc kết luận về món đồ để cho nơi giám định chung. Một chuyên gia vừa hoà giải vừa phán thật giả sẽ khó giữ vị trí trung lập, và bên thua dễ cho rằng hoà giải viên thiên vị.
Kết luận giám định chung vẫn là không đủ cơ sở thì xử lý thế nào?
Biên bản nên quy định sẵn trường hợp này. Hướng thường gặp là chấm dứt giao dịch, bên bán hoàn tiền, bên mua trả đồ, chia đôi phí, vì không bên nào chứng minh được lời mình. Một hướng khác là chọn thêm một nơi dự phòng, nhưng nên giới hạn chỉ một lần.
Thoả thuận hoà giải có phải công chứng không?
Không bắt buộc công chứng để có giá trị như một thoả thuận dân sự. Tuy vậy, với giá trị lớn, nên dùng thủ tục toà án công nhận kết quả hoà giải thành, vì quyết định công nhận có thể được thi hành, còn thoả thuận công chứng nếu bị vi phạm vẫn phải đi kiện.