Khi người bán đồ cổ tự giới thiệu nơi giám định, tự đặt lịch, tự đưa bạn đến, và nơi đó cho kết luận đúng như lời người bán, bạn chưa có một kết quả giám định độc lập. Bạn có một ý kiến từ người mà người bán chọn. Ý kiến đó có thể đúng, nhưng nó không bảo vệ bạn theo cách giám định lẽ ra phải làm.
Không phải người bán nào giới thiệu nơi giám định cũng gian. Nhiều người trong nghề quen biết các chuyên gia và giới thiệu thật lòng. Nhưng mối quen biết cũng chính là chỗ dàn xếp có thể chen vào: người giám định nhận hoa hồng theo món bán được, hoặc có quan hệ làm ăn lâu dài với người bán. Bài này chỉ ra các dấu hiệu của sự dàn xếp và cách bạn tự chọn một nơi kiểm thật sự độc lập.
Vì sao người mua cần một nơi giám định độc lập
Giám định có giá trị khi người làm giám định không có lợi ích gì từ kết quả. Nếu kết luận "đồ thật" giúp người giám định nhận thêm tiền, hoặc giữ được mối làm ăn với người bán, thì dù họ giỏi nghề, kết luận đó đã bị đặt dưới một áp lực. Đây là khái niệm xung đột lợi ích, có trong mọi nghề kiểm định, từ kiểm toán đến kiểm định xây dựng.
Trong nghề đồ cổ, xung đột lợi ích càng khó thấy vì giới chơi đồ nhỏ, ai cũng quen ai. Người giám định có khi cũng là người sưu tầm, có khi mua bán thêm, có khi từng bán chính món đồ đó cho người bán hiện tại. Không ai trong số đó tự nhiên là kẻ gian, nhưng mỗi quan hệ là một lý do để bạn không coi ý kiến của họ là độc lập.
Với người mua, độc lập nghĩa là nơi giám định do bạn chọn, bạn trả phí hoặc phí được chia theo thoả thuận rõ ràng, bạn liên hệ trực tiếp, và nơi đó không có quan hệ làm ăn với người bán mà bạn biết. Bạn không cần chứng minh người bán có ý gian; bạn chỉ cần một kết quả không phụ thuộc vào họ.
Dấu hiệu nơi giám định đã được dàn xếp
Người bán nhất định chỉ chấp nhận một nơi. Khi bạn đề nghị nơi khác, người bán tìm đủ lý do để từ chối: nơi kia không giỏi, nơi kia lâu, nơi kia "không hiểu dòng đồ này".
Người bán đi cùng và nói chuyện riêng với người giám định. Họ chào nhau thân mật, trao đổi riêng trước khi bạn được hỏi, hoặc người bán trả lời thay người giám định.
Kết quả có quá nhanh và quá trùng lời người bán. Từng chữ của kết luận giống lời giới thiệu của người bán, kể cả những chi tiết khó kiểm như đời, lò, xuất xứ dòng họ.
Phí giám định do người bán trả hoặc "bao". Nghe có vẻ hào phóng, nhưng người trả phí thường là người mà nơi giám định coi là khách hàng của mình.
Nơi giám định cũng có đồ để bán. Trong phòng có tủ trưng đồ, người giám định gợi ý bạn xem thêm món khác, hoặc nhận ký gửi. Một nơi vừa giám định vừa bán đồ cùng loại là một nơi có lợi ích kép.
Người giám định ngại ghi phương pháp. Khi bạn hỏi đã dựa vào căn cứ nào để kết luận, câu trả lời là "kinh nghiệm", "nhìn là biết", không chịu ghi vào văn bản. Kinh nghiệm là thật, nhưng một kết luận dám chịu trách nhiệm thì dám ghi căn cứ.
Không có văn bản, chỉ có lời nói. Người giám định nói miệng "đồ chuẩn", không ra chứng thư, hoặc ra một tờ giấy không có tên người chịu trách nhiệm chuyên môn.
Cách tự chọn một nơi giám định độc lập
Bạn có thể làm những việc sau trước khi đặt tiền mua, không cần người bán tham gia vào việc chọn.
- Lập danh sách vài nơi có tư cách giám định cổ vật, tra từ nguồn độc lập như cơ quan quản lý di sản hoặc hỏi Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
- Loại khỏi danh sách nơi do người bán giới thiệu, và nơi bạn biết có quan hệ làm ăn với người bán.
- Liên hệ trực tiếp, hỏi quy trình, phương pháp, thời gian, phí, cách giao nhận hiện vật.
- Đề nghị người bán đồng ý cho món đồ đến nơi bạn chọn, có biên nhận hai bên, hoặc người bán đi cùng nhưng không tham gia trao đổi chuyên môn.
- Hỏi người giám định một câu thẳng: họ có quan hệ gì với người bán hay với món đồ này trước đây không. Một người nghiêm túc sẽ nói rõ và có khi từ chối nhận nếu có quan hệ.
- Nhận kết quả bằng văn bản, đọc kỹ phần kết luận và phần giới hạn. Nếu kết luận có điều kiện, ghi lại điều kiện đó vào thoả thuận mua bán thay vì chỉ nhớ bằng lời.
- Lưu toàn bộ thư từ với nơi giám định, biên nhận giao nhận hiện vật và hoá đơn phí. Đây là phần hồ sơ của chính bạn, độc lập với giấy tờ người bán đưa.
Nếu người bán từ chối mọi nơi bạn chọn, bạn không cần tranh luận về chuyện ai đúng. Việc từ chối đó là thông tin đủ để bạn quyết định không mua.
Hoa hồng giới thiệu: mối quan hệ khó thấy nhất
Dạng dàn xếp phổ biến nhất không phải là âm mưu lớn, mà là tiền giới thiệu. Người bán đưa khách đến một nơi giám định quen; nơi đó thu phí của khách, rồi trả lại cho người bán một phần như tiền giới thiệu. Ở chiều ngược lại, người giám định giới thiệu khách cho người bán và nhận phần trăm trên món bán được. Không bên nào nói ra, vì nói ra là mất khách.
Mối quan hệ này không nhất thiết làm kết luận sai, nhưng nó tạo ra một áp lực nhỏ, lặp lại hằng ngày: kết luận "đồ thật" giữ được mối làm ăn, kết luận "đồ mới" làm mất lòng người đưa khách đến. Qua thời gian, áp lực nhỏ đó đủ để những kết luận chừng mực dần nghiêng về phía dễ nghe. Đó là lý do các nghề kiểm định nghiêm túc đều đòi người làm phải khai báo quan hệ và tránh nhận việc khi có xung đột.
Bạn không có cách nào nhìn thấy tiền giới thiệu từ bên ngoài. Cách duy nhất là cắt sợi dây từ đầu: nơi giám định do bạn tìm, không qua người bán, và bạn hỏi thẳng về quan hệ. Một câu hỏi lịch sự ở bước đầu rẻ hơn rất nhiều so với một cuộc tranh chấp ở bước cuối.
Ba mức độ độc lập của một lần giám định
Không phải lúc nào bạn cũng có được mức độc lập cao nhất. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang ở mức nào và rủi ro còn lại ra sao.
| Mức | Cách sắp xếp | Rủi ro còn lại |
|---|---|---|
| Thấp | Người bán chọn nơi, người bán trả phí, người mua không có mặt | Kết quả gần như chỉ là ý kiến của phía người bán |
| Trung bình | Hai bên cùng chọn nơi từ một danh sách, chia phí, cùng có mặt | Còn khả năng nơi đó quen một bên; cần hỏi rõ quan hệ |
| Cao | Người mua tự chọn nơi kiểm được tư cách, tự trả phí, tự liên hệ, có biên nhận | Còn giới hạn chuyên môn của chính phương pháp giám định |
Ở mức cao nhất, rủi ro chỉ còn nằm ở giới hạn của phương pháp, thứ không ai loại bỏ được hoàn toàn. Còn ở mức thấp nhất, bạn chịu cả rủi ro chuyên môn lẫn rủi ro lợi ích.
Người bán ngay thẳng thường phản ứng thế nào
Đề nghị giám định độc lập không phải là xúc phạm người bán. Người bán có món thật thường hiểu rằng người mua cẩn thận là người mua nghiêm túc, và một kết quả độc lập còn giúp họ bán dễ hơn. Nhiều người bán có kinh nghiệm chủ động đề nghị người mua tự chọn nơi kiểm, chỉ xin đi cùng để giữ an toàn cho hiện vật.
Người bán ngay thẳng có thể có những băn khoăn hợp lý: sợ món đồ bị va chạm khi vận chuyển, sợ nơi kiểm làm hỏng khi lấy mẫu, sợ mất thời gian. Những băn khoăn đó giải quyết được bằng thoả thuận: ai vận chuyển, chỉ dùng phương pháp không phá mẫu, ai chịu rủi ro hư hỏng, nếu kết quả bất lợi thì cọc xử lý thế nào. Phần thoả thuận chi tiết trong mua bán có điều kiện là chủ đề riêng của danh mục giám định trong giao dịch.
Điểm khác biệt nằm ở chỗ người bán ngay thẳng thương lượng về cách làm, còn người bán có dàn xếp từ chối chính việc làm. Lắng nghe xem người bán đang bàn về cách giám định hay đang tìm cách để bạn không giám định ở nơi khác.
Khi đã mua dựa trên kết quả của nơi người bán chọn
Nếu bạn đã mua và về sau nghi ngờ, hãy cho món đồ đi giám định lại ở một nơi độc lập, giữ nguyên hiện trạng hiện vật và toàn bộ giấy tờ đã nhận. Nếu kết quả mới khác hẳn kết quả cũ, bạn có căn cứ để trao đổi lại với người bán, và nếu cần, đưa sự việc ra hoà giải hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Nếu có dấu hiệu người giám định và người bán thông đồng, như cùng chia tiền hoặc biết rõ đồ giả mà vẫn kết luận thật, sự việc có thể vượt khỏi một tranh chấp dân sự. Bạn nên trình báo công an kèm toàn bộ bằng chứng, đồng thời báo cơ quan quản lý di sản nơi cơ sở giám định đó hoạt động.
Dù kết quả ra sao, hãy ghi lại bài học cho lần sau: nơi giám định do chính bạn chọn, kiểm tư cách trước, hỏi rõ quan hệ, nhận kết quả bằng văn bản. Bốn việc đó tốn thêm vài ngày nhưng giảm đáng kể khả năng bạn phải đi đòi lại tiền.
Câu hỏi thường gặp
Người bán giới thiệu nơi giám định có phải là dấu hiệu lừa đảo không?
Không nhất thiết. Nhiều người bán quen chuyên gia và giới thiệu thật lòng. Dấu hiệu đáng ngờ là khi người bán chỉ chấp nhận đúng nơi đó, tự trả phí, nói chuyện riêng với người giám định và phản đối mọi nơi bạn đề nghị.
Có nên để người bán đi cùng khi mang đồ đi giám định không?
Có thể, vì người bán cần biết hiện vật được giữ an toàn. Nhưng người bán không nên trả lời thay người giám định hay trao đổi riêng với họ trước. Bạn nên là người đặt câu hỏi và nhận kết quả.
Hỏi người giám định về quan hệ với người bán có bất lịch sự không?
Không. Đó là câu hỏi bình thường trong mọi nghề kiểm định. Người làm nghề nghiêm túc sẽ trả lời rõ, và nếu có quan hệ, họ có thể tự từ chối nhận để giữ uy tín cho chính kết luận của mình.
Nếu hai nơi giám định cho kết quả khác nhau thì tin nơi nào?
Hãy xem nơi nào độc lập hơn, nơi nào ghi rõ phương pháp và căn cứ, nơi nào nêu giới hạn của kết luận. Khi chênh lệch lớn, có thể cần một nơi thứ ba hoặc một phương pháp phân tích bổ sung trước khi quyết định.
Nơi giám định có bán đồ cổ thì có nên tin không?
Họ có thể giỏi nghề, nhưng có lợi ích từ thị trường đồ cổ. Với món bạn sắp mua, nhất là món giá trị lớn, nên ưu tiên nơi không mua bán đồ cùng loại, hoặc ít nhất hỏi rõ họ có liên quan gì tới món đồ hay người bán.