Trước khi mang một món đồ xưa đi giám định, việc nên làm nhất lại là việc ít người làm: để nguyên nó như lúc tìm thấy. Không rửa, không lau bằng hoá chất, không đánh bóng, không dán lại chỗ vỡ, không sơn hay thếp lại. Lớp bụi trong kẽ, vệt đất ở chân đế, mảng gỉ trên mặt đồng, chỗ sứt cũ đều là những dấu vết người giám định cần đọc. Làm sạch "cho đẹp" trước khi mang đi thường xoá mất đúng phần dữ kiện có ích nhất.
Bài này dành cho người đang giữ một món đồ trong nhà, có thể là đồ thừa kế, đồ mua lại hay hiện vật lộ ra khi sửa nhà, và sắp mang đi hỏi ý kiến một nơi giám định. Bài nói những việc không nên làm, những việc nên làm thay vào đó, và cách xử lý khi món đồ đã lỡ bị lau rửa hay sửa chữa từ trước. Bài không bàn cách nhận diện từng loại đồ và không nói đến giá trị tiền bạc.
Vì sao bụi bẩn và vết cũ lại là dữ kiện
Người giám định không chỉ nhìn hình dáng và hoa văn. Họ xem cả những gì bám lên món đồ theo thời gian: đất khô trong đáy chân đế, lớp cặn trong lòng bình, màu xỉn tự nhiên của men ở chỗ hay cầm, vết mòn ở mép miệng, lớp gỉ xanh hay gỉ đỏ trên đồ đồng. Những thứ đó hình thành chậm, theo một trật tự nhất định, và rất khó làm giả cho khớp với nhau. Một lớp bám tự nhiên có quan hệ với chỗ món đồ từng nằm, được dùng hay được cất.
Khi bạn rửa bằng xà phòng, ngâm giấm, chà bằng bàn chải hay xịt chất tẩy, bạn không chỉ làm sạch mà còn trộn lẫn các lớp ấy. Người giám định sau đó khó phân biệt đâu là vết của thời gian, đâu là vết mới. Trong nghề có một điều hay được nhắc: đồ làm giả thường được "làm cũ" bằng chính những cách xử lý hoá chất và mài mòn. Một món thật bị chà rửa mạnh có thể mang những dấu hiệu giống đồ làm cũ, và điều đó khiến kết luận trở nên dè dặt hơn.
Ngoài ra, một số phép phân tích trong phòng giám định cần lấy mẫu ở bề mặt hoặc ở lớp bám. Nếu bề mặt đã bị xử lý, kết quả phân tích có thể phản ánh chất tẩy rửa chứ không phản ánh vật liệu gốc. Giữ nguyên trạng là giữ cho mọi khả năng kiểm tra còn mở.
Những việc không nên làm trước khi giám định
Danh sách dưới gom những việc người giữ đồ hay làm với ý tốt, nhưng thường gây khó cho người giám định. Nếu đang định làm một việc trong số này, hãy dừng lại và hỏi nơi giám định trước.
- Rửa bằng nước, xà phòng, giấm, chanh, nước tẩy hay bất kỳ dung dịch nào; ngâm cả món vào chậu nước cho bong đất.
- Đánh bóng đồ đồng, đồ bạc bằng kem đánh kim loại hay giấy nhám để "lộ màu thật".
- Cạo gỉ, cạo lớp vôi bám, gõ cho rơi lớp đất cứng trong lòng đồ.
- Dán lại mảnh vỡ bằng keo dán nhanh, keo hai thành phần, xi măng hay thạch cao; trám chỗ sứt bằng bột bả.
- Sơn lại, thếp vàng lại, đánh vecni hay quét dầu lên đồ gỗ, đồ sơn mài cho bóng.
- Tháo rời các bộ phận ghép (nắp, đế, tay cầm) bằng lực, hoặc ghép thêm bộ phận lấy từ món khác cho đủ bộ.
- Dán băng dính, nhãn giấy trực tiếp lên bề mặt để đánh dấu; viết số bằng bút lông lên đáy.
- Mang đi cho thợ "làm mới" trước, rồi mới mang đi giám định.
Mỗi việc trên có thể có lý do riêng của nó vào lúc khác. Phục chế, làm sạch đúng kỹ thuật là một công việc chuyên môn, do người có nghề làm sau khi đã có hồ sơ giám định và có ảnh ghi lại tình trạng ban đầu. Thứ tự đúng là ghi nhận trước, can thiệp sau.
Thay vào đó nên làm gì
Chụp ảnh ngay. Trước khi di chuyển món đồ khỏi chỗ đang để, chụp vài tấm ở vị trí hiện tại, rồi chụp đủ các mặt trên một tấm vải trơn. Ảnh này là bằng chứng về tình trạng lúc bạn bắt đầu xử lý hồ sơ.
Chỉ phủi nhẹ bụi rời. Nếu bụi rời quá dày đến mức không nhìn thấy gì, có thể dùng chổi lông mềm, khô, phủi nhẹ phần bụi rời ở mặt ngoài. Không phủi vào kẽ, không động vào lớp bám cứng, không dùng khăn ướt.
Giữ lại mọi mảnh rời. Mảnh vỡ, mảnh men bong, chốt gỗ rơi ra, mẩu đất rơi từ trong lòng đồ đều cho vào túi giấy hoặc hộp nhỏ riêng, ghi ngoài túi là rơi từ món nào, ở chỗ nào.
Đeo găng tay vải hoặc găng nitrile khi cầm. Mồ hôi và dầu trên tay để lại vết trên kim loại và bề mặt men mờ. Găng giúp hạn chế việc này; cầm bằng hai tay, đỡ ở phần đáy chắc nhất.
Ghi lại những gì đã từng làm với món đồ. Nếu biết món đồ từng bị rửa, sơn, gắn lại hay thay bộ phận, ghi rõ thời điểm và cách làm theo trí nhớ của gia đình. Người giám định cần biết điều này để không nhầm vết sửa với vết gốc.
Món đồ đã lỡ bị lau rửa hoặc sửa chữa thì sao
Rất nhiều đồ thừa kế đã qua tay nhiều thế hệ, đã được lau chùi mỗi dịp Tết, đã được gắn lại khi rơi vỡ. Điều đó không làm món đồ mất khả năng giám định. Nó chỉ làm cho một số dữ kiện mờ đi, và người giám định sẽ dựa nhiều hơn vào những phần còn nguyên như kỹ thuật chế tác, cốt liệu ở chỗ sứt cũ, cấu trúc bên trong.
Việc quan trọng là nói thật. Khi nộp hồ sơ, ghi rõ những gì bạn biết về các lần làm sạch, sửa chữa: lau bằng gì, gắn bằng keo gì, sơn lại khi nào, do ai làm. Nếu không biết thì ghi là không biết. Giấu một lần sửa chữa không làm món đồ "đẹp" hơn trong mắt người giám định; khi họ tự phát hiện, kết luận thường thận trọng hơn và độ tin của cả hồ sơ giảm theo.
Với đồ đã gắn lại bằng keo, đừng tự tháo ra để "trả về nguyên bản". Tháo keo cũ sai cách có thể làm vỡ thêm. Cứ để nguyên, mang đi và để người có chuyên môn quyết định có cần tháo để kiểm tra hay không. Với đồ đã sơn lại, cũng đừng cố cạo lớp sơn mới đi. Người giám định thường có cách xem lớp dưới mà không cần bóc.
Từng loại vết và cách giữ trước khi giám định
Bảng dưới ghi những tình trạng thường gặp trên đồ xưa trong nhà và cách giữ tạm cho đến ngày mang đi. Đây là hướng xử lý tối thiểu, không phải hướng dẫn bảo quản lâu dài.
| Tình trạng | Không nên | Nên làm tạm |
|---|---|---|
| Đất khô bám trong lòng hoặc chân đế | Ngâm nước, cạo cho sạch | Để nguyên; nếu đất rơi ra, gom vào túi giấy ghi rõ |
| Gỉ xanh, gỉ đỏ trên đồ đồng | Chà giấm, đánh kem, cạo | Để khô ráo, tránh chạm tay trần, chụp cận vùng gỉ |
| Men gốm bong vảy, nứt chân chim | Quét keo, phủ vecni giữ men | Đặt trên vải mềm, không lật nhiều, gom vảy rơi |
| Đồ gỗ có mọt, bột gỗ rơi | Phun thuốc mạnh, quét dầu | Cách ly khỏi đồ gỗ khác, chụp lỗ mọt, hỏi nơi giám định |
| Món đã vỡ thành nhiều mảnh | Tự dán lại | Bọc từng mảnh riêng, đánh số tạm trên túi, không trên mảnh |
| Lớp sơn thếp bong một phần | Thếp lại, sơn đè | Tránh ẩm và nắng, không chạm vùng bong |
Đồ thờ ở đình, chùa, nhà thờ họ cần giữ nguyên trạng ra sao
Một phần đồ xưa được mang đi hỏi ý kiến chuyên môn là đồ thờ của cộng đồng: lư hương, chân đèn, hoành phi, câu đối, đồ tế khí, sắc phong trong hòm. Với những món này, việc làm sạch trước các dịp lễ là một phần sinh hoạt bình thường. Nếu ban quản lý hay dòng họ dự định đề nghị giám định, nên tạm dừng việc đánh bóng, sơn thếp lại cho đến khi có ý kiến chuyên môn.
Đồ thờ thuộc sở hữu cộng đồng nên việc đem đi hay mời người đến xem cần có sự đồng thuận của người có trách nhiệm quản lý. Thông thường với đồ lớn, nặng, người giám định được mời đến tận nơi thay vì di chuyển hiện vật. Trong lúc chờ, ban quản lý chỉ cần giữ hiện vật ở chỗ cũ, chụp ảnh đầy đủ và ghi lại những lần tu sửa trước đây theo sổ sách hoặc trí nhớ của các cụ.
Nếu đình, chùa, nhà thờ họ ở trong khu di tích đã được xếp hạng, việc tu sửa và di chuyển hiện vật còn phải theo quy định quản lý di tích. Khi đó nên hỏi trước cơ quan văn hoá ở địa phương, ví dụ Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi di tích tọa lạc, để biết bước nào cần xin ý kiến.
Những tình huống khó và cách nghĩ cho đúng
Món đồ quá bẩn, không nhìn rõ hoa văn. Đó không phải là lý do để rửa. Người giám định quen làm việc với đồ bẩn hơn bạn nghĩ; nếu cần làm sạch thử một vùng nhỏ, họ sẽ làm sau khi chụp và ghi nhận, ở chỗ ít ảnh hưởng nhất.
Muốn đem đồ đi cho đẹp để khỏi bị coi thường. Người giám định có nghề đánh giá dữ kiện chứ không đánh giá độ bóng. Một món sáng loáng vì vừa được đánh bóng đôi khi còn khiến họ phải dè dặt hơn.
Đồ có mùi ẩm mốc hoặc có côn trùng. Đặt trong hộp kín có lót giấy, để chỗ khô thoáng, tách khỏi các món khác. Báo trước cho nơi giám định để họ chuẩn bị chỗ tiếp nhận riêng.
Thợ quen nói phải làm sạch thì mới giám định được. Hãy hỏi lại chính nơi sẽ giám định. Nếu họ cần làm sạch, họ sẽ nói rõ làm ở đâu, bằng cách nào và ghi vào hồ sơ. Việc làm sạch do người không liên quan làm trước đó thường chỉ thêm một lớp câu hỏi.
Đồ đang dùng hằng ngày, khó để yên. Chọn một ngày ngừng dùng, chụp ảnh đầy đủ ngay lúc đó và ghi ngày chụp. Từ hôm đó đến lúc giám định, cất riêng và không dùng nữa.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng khăn khô lau nhẹ bề mặt cổ vật không?
Nên hạn chế. Khăn có thể kéo theo hạt bụi cứng làm xước men hay kim loại, và còn làm xáo trộn lớp bám. Nếu thật cần, dùng chổi lông mềm khô phủi nhẹ bụi rời ở mặt ngoài, không chạm vào kẽ và lớp bám cứng.
Đồ đồng gỉ xanh nhiều có cần xử lý trước để gỉ không lan không?
Trước khi giám định, cách an toàn là giữ món đồ ở nơi khô ráo, ít thay đổi nhiệt độ, không chạm tay trần. Việc xử lý gỉ là công việc của người bảo quản có chuyên môn và nên làm sau khi đã có ảnh, hồ sơ ghi nhận tình trạng.
Đồ gốm bị vỡ đôi có nên dán lại cho dễ mang đi không?
Không nên. Keo dán sai loại khó tháo và có thể che mất mặt vỡ, nơi người giám định xem được xương gốm. Hãy bọc riêng từng mảnh, chèn kỹ trong hộp, ghi rõ các mảnh thuộc cùng một món và mang đi như vậy.
Món đồ đã được ông bà sơn lại từ lâu thì còn giám định được không?
Vẫn được. Người giám định sẽ xem các phần còn nguyên, cấu trúc và kỹ thuật chế tác bên dưới. Bạn chỉ cần ghi rõ trong hồ sơ những gì gia đình biết về lần sơn lại đó, kể cả khi thông tin không đầy đủ.
Đất trong lòng bình rơi ra có nên vứt đi không?
Không nên vứt. Gom đất rơi vào túi giấy hoặc lọ nhỏ sạch, ghi bên ngoài là rơi ra từ món nào và vào ngày nào. Người giám định có thể không dùng đến, nhưng nếu cần thì không có cách nào lấy lại phần đã vứt.
Có nên nhờ thợ phục chế làm đẹp trước để giám định cho thuận lợi không?
Không nên theo thứ tự đó. Giám định trước để có hồ sơ ghi nhận tình trạng gốc, sau đó nếu muốn phục chế thì làm với người có chuyên môn, có ảnh trước và sau, có ghi chép vật liệu đã dùng để lần sau ai xem cũng hiểu.